احمد خواجه حسنی

به شهادت دیباچه ی تاریخ ، نوگرایی در ایران که از مقطعی در دوره قاجار بنا گردید پس از روشن شدن لوکوموتیو اصلاحات (پیروزی انقلاب مشروطه) وارد مرحله ی تازه ای شد این نوگرایی در راستای رهایی از استبدادِ استعمار امّا ، هم واره با دست اندازی و دخالت فراوان قدرت های بیگانه به ویژه دولت های روس و انگلیس ملازم بوده و در نهایت عقیم مانده است ، امروز به بهانه ی سال روز اخراج مورگان شوستر فرصت مغتنمی است تا ضمن واکاوی اجمالی جعبه سیاهِ نوگرایی نافرجام ، نکاتی را به رشته تحریر درآورد، باشد که مقبول افتد .

شادروان دکتر حسین فاطمی پیرو نفوذ و اعمال قدرت دول بیگانه در خاطراتش چنین نقل می کنند : "بدبختی ما این است که غالباً اسناد مربوط به حوادث و وقایع سیاسی ایران در دوسیه های وزارت خانه ها و محافل مسؤل ایرانی باید جست و جو کرد چون حوادث کشور ما بیشتر ساخته و پرداخته شده خارجیانی است که در این سرزمین سالیان دراز بازی گر بوده اند، بایگانی محرمانه وزارت خارجه و سرویس های جاسوسی آن ها زیادتر به رموز و اسرار کار واقف اند" ، به عنوان نمونه، دموکراسی نوپای ایران به جهت درک ضرورت اصلاحات اساسی و در پیش گرفتن راهی که کشورهای مترقی طی کرده و کامیاب شده‌اند بر آن شد تا وضعیت آشفته ی مملکت را سامان بخشیده ، نظام نوینی را در امور مالی ایران جاری نماید ، به همین منظور برای ایجاد ثبات مالی در کشور ، مورگان شوستر کارشناس خبره ی مالی ایالات متحده آمریکا را به عنوان خزانه‌دار کل به استخدام دولت ایران درآورد.

مجلس شورای ملّی که به زعم این کارشناس امریکایی ، نماینده‌ی امیدها و آرزوهای توده‌ی عظیم ملّت ایران بود اختیارات وسیعی به وی داد و این جوان با تجربه با رفتار جامعه پسند و تعهد خدشه‌ناپذیرش شروع به انجام اصلاحات دامنه‌داری در امور مالی و اداره گمرکات کرد و با تشکیل ژاندارمری خزانه (که شاید راه اندازی پلیس اقتصادی عصر حاضر برگرفته از ضرورت همان ایده باشد) انضباطی کم نظیر در اقتصاد ایران برقرار کرد بدین نشان که به گواه فکت های معتبر خزانه به مرور در حال پر شدن بود و این موضوع کافی بود تا منافع اقتصادی و استعماری دولت های روسیه و انگلیس را در معرض خطر قرار دهد! از همین رو شوستر با دسیسه و تهدید و توطئه دول خارجی مذکور اخراج شد تا عملاً سیطره ی نفوذ بیگانگان و خیانت عوامل داخلی مانع و رادع نوگرایی ایران شوند، به عبارتی مأموریت آقای شوستر از ابتدا محکوم به شکست بود، چون ایرانِ نو گرا و مترقی دیگر تن به اسارت بیگانگان به ویژه روسیه نمی‌داد!

شوستر که الگویی از تعهد به خدمت و مسئولیت پذیری و به گفته ی خود سرشار از انگیزه و شوق خدمت در ایران مستعد توسعه بود اخراج شد تا مردمانی که دیگر تاب استبداد و تحمّل عقب‌ماندگی را نداشتند به این مهم نائل آیند که نفوذ و اعمال قدرت نیروهای بیگانه مسیر آزادی و استقلال ایران را به انحراف کشیده و می کشاند.

در عصر حاضر نیز رگه هایی از این اعمال نفوذها را به سهولت می توان دریافت از جمله این که به نظر بسیاری از کارشناسان، روسیه با ایجاد اختلال در روند مذاکرات احیای برجام فرصت نزدیکی به غرب را از ملّت درمانده ی ایران گرفت چنان که علی ماجدی (سفیر اسبق ایران در آلمان) اظهار داشتند ممکن است روسیه بیش از قبل مشکل ایجاد کند که برجام احیاء نشود، یا با هوش مندی و زیرکی سیاسی پای ایران را به بزرگ ‌ترین جنگ اروپا در هفت دهه ی گذشته باز کرد تا حرف سید جعفر پیشه وری که "روس ها را به میمون هایی تشبیه کرده که در هنگام غرق شدن پا بر روی بچه شان می گذارند تا خود را نجات دهند"، کماکان صادق باشد.

در این باره، بازخوانی سکانسی ماندگار از فیلم امیر کبیر و کاراکتر صدراعظم نامدار ایران زمین در واکاوی جعبه سیاه نوگرایی نافرجام و علت العلل آن (خیانت خواص) ، کمک شایانی می کند آن جا که می فرمایند؛ "کار به جایی کشیده شده که  از امپراتوری روس برای امام جمعه ی تهران هدیه می‌فرستند هر که را می بینی عادت به لقمه حرام کرده معلوم نیست ایران را کی باید حفظ کند...!"
ادوارد پولاک که در ساخت  دارالفنون به امیر کبیر کمک می کرد، در مورد اصاحات بنیادین امیر که ناخوشایند قدرت های بیگانه بود می گوید: پول هایی که می خواستند به عنوان رشوه به او بدهند و نگرفت، خرج کشتنش شد !!!

بنابراین تفاسیر بازی گران خارجی هم واره سعی داشته اند علاوه بر اعمال نفوذ بر هسته ی مرکزی قدرت ، گروه ها و جریان های مختلف و عمدتاً متنفذ داخلی را نیز با خود هم راه و به خود وابسته سازند تا به نحوی از انحاء از جمله ایجاد شکاف و دو قطبی مابین جامعه ، پیشرفت و نوگرایی ایران و ایرانی را به حاشیه برانند ، باور نگارنده بر این بنا استوار است که جامعه نیز برای مقابله با نفوذ قدرت های بیگانه وظایفی را عهده دار است، راه نجات از این گرداب، مطالعه ی خردمندانه و با تدبّر و مداقه تاریخ این سرزمین نیل به آگاهی جمعی است.
آگاهی جمعی است که جامعه را به هم متصل کرده و موجبات "همبستگی مکانیکی" را فراهم خواهد نمود که تحقق این مهم در نتیجه وطن پرستی و ملّی گرایی را تقویت خواهد کرد.

از فریدون فرخزاد نقل است به دیوید دوست انگلیسی اش گفته: شما انگلیسی ها آدم های پستی هستید که ما ایرانی ها را استعمار کردید؛ شرم نمیکنید از رفتارتان؟! دیوید می گوید : این مردم شما بودند که اجازه استعمار شدن را به سیاستمداران ما دادند؛ شما ایرانی ها مانند یک صد دلاری هستید که بر روی زمین افتاده اید ما بر نداریم چینی ها و روس ها بر میدارند به جای اینکه یقه ما انگلیسی ها را بگیری مردم سرزمینت را آگاه کن ...