سهیلا شعبانی

واضح و روشن است که علم و آگاهی یك پایه ی شخصیت زن، و صاحب اختیار بودن، شجاعت، بی باکی، داشتن اراده قوی، ركن دیگر شخصیت زن است.حضور زنان در قیام عاشورا گویای این حقیقت است که زن می‌تواند برای رسیدن به برترین مقام انسانی، پا به پای مردان گام بردارد و برای ماندگار ماندن آن تلاشی ثمربخش داشته باشد. در حماسه عاشورا به جز زنان خاندان امام حسین (ع)، که اسوه صبر و استقامت هستند، زنان دیگری هم از قبایل مختلف در کربلا حضور داشتند که تا به امروز خیلی شناخته نشده اند. ۹ زن که در روز عاشورا حضور داشتند و شهادت پسران خود را به چشم دیدند،  عبارتند از:‌ 'رباب' مادر 'علی اصغر(ع)'، حضرت زینب(س) مادر 'محمد' و 'عون'، 'رمله' مادر قاسم بن حسن، 'بنت شلیل جیلیه' مادر عبدالله بن حسن، 'رقیه' دختر امیرالمومنین (ع) و مادر 'عبدالله بن مسلم' و مادران 'محمدبن ابی سعیدبن عقیل'، 'عمروبن جناده'، 'عبداللّه بن وهب کلبی' و به روایتی 'لیلا' مادر علی اکبر(ع).
- ام وهب؛ اولین و تنها زنی است که در کربلا شهید شد او همسر عبدالله بن عمیر کلبی بود،  که در بین راه مدینه - کربلا به کاروان راهیان پیوست. در روز عاشورا زمانی که عبدالله به میدان جنگ رفت، چوبی برداشت و برای مبارزه به میدان شتافت، امام حسین (ع) مانع او شد و فرمود "  زنان موظف به جهاد نیستند "  ام وهب بعد از شهادت عبدالله بر بالین او حاضر شد و از خدا خواست که او را هر چه زودتر با همسرش در بهشت همنشین کند، در همان موقع بود که مورد حمله رستم، غلام شمر قرار گرفت، غلام شمر به امر ارباب با عمود آهنین سر او را شکافت و به شهادت رسانید. 

ام خلف ؛ همسر مسلم بن عوسجه از زنان نامدار شیعه قرن اول هجری که همسر و فرزندش خلف در روز عاشورا به شهادت رسیدند آنها نیز در بین راه به کاروان راهیان کربلا ملحق شدند.
- حسنیه؛ یکی از آزاد شده های حضرت سید الشهدا که با فرزندش منج به کربلا آمد، منج در واقعه کربلا به شهادت رسید.
- فکهیه؛  زوجه عبدالله بن اریقط، پسرش قارب در حماسه کربلا شهید شد.
. ام عمرو جُناده، همسر جناده بن کعب انصاری
-زینب صغری، معروف به ام لقمان، دختر عقیل بن ابی طالب برادر زاده امام علی «علیه السلام»

و اما زنانی هم بودند که در حماسه کربلا حضور نداشتند اما دلیرانه نقش خود را بر قیام علیه حکومت بنی امیه به خوبی ایفا کردند، آنان با ایراد خطبه، روایت، حدیث، سرودن شعر و برگزاری مجالس سوگواری به حفظ و بقای اسلام و افشای ماهیت حکومت بنی امیه کمک های زیادی نمودند.

زنانی همچون: حضرت زینب(س)، هند با کنیه ام سلمه؛ از همسران رسول خدا (ص).  هنگام عزیمت به عراق امام حسین (ع) وصیت های خود را به ام سلمه کرد و او نیز به امام سجاد (ع) انتقال داد. ام سلمه سرپرستی فاطمه زهرا (س) را هم بعهده داشت، و در این باره چنین گفت:  " همه می پندارند من فاطمه را ادب می کنم، چنین نیست، او معلم من است "  از ام سلمه نزدیک به ۳۷۸ حدیث از پیامبر (ص) و فاطمه زهرا (س) نقل شده است .

از زنان غیر هاشمی نیز می توان به زنانی از قبیله ی بزرگ و جنگجوی بنی اسد اشاره کرد.ازمشهورترین سران مخالف قبیله بنی اسد حرمله بن کاهل اسدی قاتل حضرت علی اصغر (ع) است. پس از واقعه کربلا دسته ای از زنان بی طرف از قبیله بنی اسد گذرشان به میدان جنگ افتاد، با مشاهده اجساد زیر آفتاب سوزان صحرای کربلا، ناراحت شدند و تحت تاثیر قرار گرفتند، با عجله به سوی مردان خود شتافتند و از آنان برای دفن اجساد یاری جستند، مردان با ترسی که در دل داشتند از این کار امتناع ورزیدند، پس زنان بیل و کلنگ را به دوش کشیدند و عازم صحرای کربلا شدند.  مردان قبیله که چنین دیدند وجدان خفته شان بیدار گشت و به دنبال زنان  راهی شدند و پیکرهای شهدا را دفن کردند.
 - ماریه بنت سعد العبدیه.ماریه دختر منقذ معروف به عبدیه بصریه از بانوان با اخلاص و شیعه بصره بود. که خانه او محل تجمع دوستداران اهل بیت «علیه السلام» بود.
- ام البنین، همسر  امام علی بن ابی طالب و مادر حضرت ابوالفضل (علیه السلام)  که علاوه بر نقش غیر مستقیم خود در  (تربیت فرزندان شجاع، متدین و ولایت محوری چون قمر بنی هاشم و سه برادر  او بر عهده داشت.
- درّه دختر عبدالله بن عمر الانصاری بود که در راه دفاع از سر مبارک امام حسین «علیه السلام» به شهادت رسید.
- ام سلمه،  بانوی برجسته و مورد احترام مردم مدینه  تنها کسی که افتخار همسری پیامبر را داشت و تا آن زمان هنوز زنده بود.
- دومه، مادر مختار ثقفی و عمره معروف به بیضاء همسر مختار. هر دو از زنان شجاع و از مشوقین مختار به قیام بر علیه بنی امیه و خونخواهی امام حسین «علیه السلام» بودند.

فاطمه بنت الحسین. همسر خولی یکی دیگر از بانوان اثرگذار پس از عاشورا که با وجود نوجوانی، عشق و عاطفه و قهرمانی کربلاییان را در قالب شعرهایی زیبا برای مردم بیان می کرد.
- هند همسر یزید بن معاویه و بسیاری دیگر از این زنان نامور.
به طور کلی زنان چه در واقعه عاشورا و چه بعد از آن نقش بسیار ارزشمندی را ایفا نمودند. آنان در روز عاشورا با صبوری، استقامت و حفظ کرامت یک بانوی مسلمان تشویق به مبارزه در برابر ظلم، ایثار و از خودگذشتگی را به نمایش گذاشتند. و بعد از آن به طرق مختلف با زنده نگهداشتن حماسه حسینی  رشادت های فراوانی به خرج دادند که همچون قطره ای از دریای حماسه ها و نقش های سازنده و ماندگار  در دل تاریخ ثبت خواهد ماند.
مسلما تاریخ اسلام این زنان قهرمان را هرگز فراموش نخواهد کرد.