مصطفی زارعی*:

در این یادداشت که از منظر حقوق بین الملل نگارش شده است، آنچه امید به عرضه آن دارم، بیان سهل الوصول و جالب، اما نه ساده برخی موضوعات اصلی و مباحث شکل دهنده پیرامون تهدید آمریکا مبنی بر بکارگیری مکانیسم ماشه علیه ایران با استدلال به استناد قطعنامه ٢٢٣١ شورای امنیت سازمان ملل متحد است و در این مسیر  تلاش شده است موضوعاتی که محتملا سعی در  نزدیک شدن به مباحث دارند مورد بررسی قرار نگیرند و آنهایی که برای اولین بار نیاز به توجه بیشتری داشته باشند مورد بررسی قرار گیرند و اینکه موضوعات را به روشی کارآمد که حافظ گفتمان سابق و راهنمای تحقیقات آتی باشد بیان شود. هدف بنده برانگیختن علاقه نسبت به پژوهش و دانش پژوهی پیرامون بررسی این چالش های حقوقی و واکاوی راه حل های پیشنهادی بوده است. بنابراین به خود این اجازه را داده ام تا نظرهای واقعی ام را بیان نمایم تا بتوانم به متن انسجام بخشم:

طرح بحث:
جدال دیپلماتیک ایران و آمریکا به نقطه حساسی رسیده که می تواند سیاست بین الملل و نظم جهانی را با یک بحران کم سابقه روبرو کند. ماجرا از برجام ریشه می گیرد، آنجا که آمریکا از برجام خارج شد، برجامی که بر اساس آن قرار بود بخشی از تحریم های ایران از جمله تحریم های تسلیحاتی تصویب شده  قطعنانه شورای امنیت در سال 2017 لغو شود. اگر متن برجام مو به مو اجرا می شد، این تحریم ها می بایست در 18 اکتبر 2020(27 مهرماه 1399)یعنی بعد از پنج سال از امضای برجام به پایان می رسید. در حال حاضر نیز آمریکا از برجام خارج شده است و الان هم با لغو و تعلیق تحریم تسلیحاتی ایران به شدت مخالف است و تلاش می کند جلوی لغو و تعلیق تحریم تسلیحاتی ایران را بگیرد.

آمریکا چه راهی پیش گرفت؟
اولین تاکتیکی که به ذهن آمریکا رسید این بود که یک قطعنامه علیه ایران به شورای امنیت سازمان ملل برده و شبیه سال 2017 آن را از تصویب شورا بگذراند تا ایران دوباره تحریم تسلیحاتی شود و به نوعی از لغو تحریم تسلیحاتی جلوگیری شود. در این خصوص آمریکا تهدید کرد که اگر قطعنامه تصویب نشود از گزینه ماشه یا snapback استفاده خواهد کرد و در نهایت نیز قطعنامه شورای امنیت در روز جمعه مورخ چهاردهم اوت(24 مرداد) به شورای امنیت رفت و از مجموع ١۵ رای عضو دائم و غیر دائم شورای امنیت(که نیاز به ٩ رای موافق داشت) با ١٣ رای ممتنع و مخالف و دو ٢ رای موافق آمریکا و دومینیکن رأی نیاورد.

گزینه ماشه در نگاه تهدیدی آمریکا یعنی چه؟
گزینه ماشه در واقع یک اصطلاح روزنامه نگارانه است که بین محافل رسانه ای و سیاسی برای توصیف یکی از بخش های برجام استفاده می شود. ولی در درون متن برجام یا قطعنامه ٢٢٣١ شورای امنیت که در تایید برجام تصویب شده، هیچ کجا این عبارت دیده نمی شود.

گزینه ماشه چگونه کار می کند؟
در برجام مکانیسمی برای حل و فصل اختلافات پیش بینی شده است و بر اساس این مکانیسم، این اختلاف می بایست به یک کمیسیون به نام کمیسیون مشترک ارجاع داده شود. در کمیسیون مشترک، کارشناسان در دو بازه زمانی ١۵ روزه فرصت دارند که این اختلاف را بررسی کنند و اگر به نتیجه نرسند این اختلاف را به یک سطح بالاتر یعنی کمیسیون مشترک با حضور وزرای امورخارجه طرفین توافق برجام ارجاع داده می شود و دوباره دو بازه زمانی ١۵ روزه فرصت حل اختلاف در این کمیسیون پیش بینی شده است. و اگر این کمیسیون باز هم به  نتیجه نرسد، اختلاف به نهادی به نام داوری ارجاع داده می شود و در آنجا هم ۵ روز یک شورای مشورتی داوری فرصت دارد تا نظر خود را ارائه نماید و اگر همچنان اختلاف حل نشود و باقی بماند، طرفی که شکایت دارد و اصرار بر حل اختلاف داشته باشد، می تواند مسئله مورد اختلاف را به شورای امنیت سازمان ملل متحد ارجاع دهد. این لحظه کشیدن ماشه است.

آمریکا چگونه می تواند از گزینه ماشه استفاده کند؟
حال اگر این شکایت در شورای امنیت سازمان ملل متحد ثبت شود، شورای امنیت ٣٠ روز فرصت دارد تا یک قطعنامه جدید تصویب کند که در قطعنامه جدید برای تمدید لغو تحریم ها علیه ایران رای گیری خواهد شد. دقت بفرمایید که این قطعنامه بر عکس این قطعنامه ای است که در روز جمعه ٢۴ مرداد رأی نیاورد. یعنی صحبت از تحریم ایران نیست، بلکه صحبت از تمدید تحریم علیه است و مسلما هر ۵ عضو دائم شورای امنیت این حق را دارند تا این قطعنامه را وتو کنند. حال اگر آمریکا شکایتی را از ایران در شورای امنیت ثبت کند یا به عبارتی گزینه ماشه را فعال کند و از آن طرف، دیگران هم بخواهند ٣٠ روز بعد قطعنامه ای را به شورای امنیت بیاورند، آمریکا همواره این فرصت را دارد تا آن قطعنامه را حتی در صورت رای موافق ١۴ عصو دائم و غیر دائم شورای امنیت، وتو کند. به بیان دیگر اگر آمریکا از این گزینه استفاده نماید و شکایت خود را در شورای امنیت ثبت نماید، تمامی قطعنامه های تحریمی ایران که قبل سال 2015 و توافق برجام تصویب شده بودند، بار دیگر اجرا خواهند شد.

آمریکا از برجام خارج شده، آیا می تواند گزینه ماشه را فعال کند؟
ایالات متحده آمریکا می گوید که برجام در قالب قطعنامه ٢٢٣١ شورای امنیت سازمان ملل تصویب شده و متن قطعنامه های شورای امنیت یک سند حقوق بین المللی است که آمریکا هم بخشی از جامعه بین المللی بوده و موظف به اجرای آن قطعنامه می باشد. از طرفی به اسناد فصل ششم و هفتم منشور سازمان ملل، آمریکا به عنوان عضو دائم شورای امنیت همواره موظف است تا برای حفظ صلح و امنیت جهانی، قطعنامه های شورای امنیت را بعد از تصویب اجرا نماید و یا بر اجرای آنها نظارت داشته باشد. آمریکا با این استدلال حقوقی و استناد به اختیارات مندرج در منشور سازمان ملل متحد، مصر هست که همچنان برغم خروج از برجام، می تواند به استناد قطعنامه ٢٢٣١ شورای امنیت، گزینه ماشه را فعال نماید.

آیا نتیجه قابل پیش بینی است؟
جامعه یین المللی به سمت وضعیتی پیش می رود که اصولا سابقه نداشته و یک چالش و بهتر است بگوییم بحران حقوقی و سیاسی بزرگ در شورای امنیت ممکن است شکل بگیرد که کمتر کسی می تواند عاقبت آن را پیش بینی کند. تنها کاری که شاید می توان انجام داد این است که در میان معادلات بس پیچیده حقوقی، سیاسی و منافع جامعه بین الملل، منتظر بمانیم  ایالات متحده آمریکا چه کاری را انجام می دهد و بعد از آن قدرت های دارای حق وتو در اروپا و روسیه و چین چه واکنشی از خود نشان می دهند.

*دکتری حقوق بین الملل و مدرس دانشگاه