اسکندر احمدنیا:

بررسی کتاب «ردپا در شهر» نوشته ی راضیه عقیلی مهر روزنامه نگار بوشهری


در عالم روزنامه نگاری، آنچه که روزنامه نگار را از مؤلفه های دیگری سوق می دهد و به سمت و سویی فراتر از ژورنالیست بودن می برد، ارتقاء ذهنی، تفکر و نوع روزنامه نگاری است که در حین انجام وظیفه اش به طور مثال به کاری که به او محول شده است، آن را نصب العین خود قرار نمی دهد و در خلال آنچه که پیش رویش هست. او موظف به انجام می شود و یا شده است، بسنده نمی کند و زاویه ی دیدش به نهفته های مکمل دیگر هم، متوجه می شود. او را کنجکاو می کند تا دریچه های دیگری را که در پس لایه های این گزینه ی کاری وجود دارد، کشف نماید.

در طول سیر تاریخی این اقدام و حرفه (باید گفت حرفه) بسیاری بوده اند و باز هم خواهند بود که از این آغاز کلید خورده اند و زاویه ی دیدشان بر عرصه های دیگری، سردرآورده اند. به طور مثال از حروف چینی (چیدن حروف با الفبای سربی) که این صنعت در روند رونق خود به تایپ و بعد از آن به مراتب دیگر رونق و ارتقاء رسیده اند؛ ادامه ی این توضیح کارش، مقصد دیگری دارد و ضرورت این یادآوری را از این جهت که نگارنده در حال نوشتن نمایی از یک کتاب است که نویسنده اش از آغاز کار روزنامه نگاری حرفه ای تا رسیدن به جایگاهی دیگر در همین زمینه داشته است. این ضرورت باعث شد تا موجز و اشاره وار، مهیای ورود به متن کتاب را مقدمه وار در آغاز رقم زند. مجموعه ی «ردپا در شهر» نوشته ی راضیه عقیلی مهر در کتابی 312 صفحه ای در خرداد ماه سال 1399 توسط انتشاراتی «نای بند» بوشهر به شمارگان هزار نسخه در نوبت اول به زیور طبع آراسته شده است. متن کتاب حاوی گزارش واره های خانم عقیلی مهر در زمینه ی مقالات و گزارش هایی است که تماما نوعی سبک خاطره نویسی را برای بیان هر یک برگزیده است.

این خاطره نویسی های عقیلی مهر، زاییده ی استعداد جوششی وی است که از «الف» الفبا آغاز شده است تا «ی» آن، نویسنده از شغل تایپیستی شروع شده است تا زمانی که ذوق نوشتن و نشر، درونش را در برگرفته است. در این فوران علاقه مندی، تردید و شک هم داشته است. که با ارشاد و توصیه خردمندانه و راهنمایی سخاوتمندانه ی مدیرمسئول جریده ای که در آن مهارت تایپ کردن را دوره نموده است؛ باید گفت نود درصد تأثیر داشته است. در مقدمه ی نویسنده بر کتاب هم گویایی این واقعیت عیان است. برگردیم به کتاب که بهتر است گفته شود، گزارش های نویسنده در کتاب، این گزارش را وقتی مرور می کردم، قبل از چاپ و نشر کتاب، در هفته نامه ی فعال و پرسابقه ی «پیغام» می شود گفت خوانده بودم، اما یک جایی این خاطره ی گزارش ها، ذهن مرا برد به سمت و سوی خبرنگار و گزارشگری، شهیر و ماندگار نام در جهانی که از مقاطع گوناگونی عبور نموده است و شاید که پوست انداخته باشد که انداخته است. اما هنوز بروز و جدید است. «اورایانا فالاچی» روزنامه نگار تماماً حرفه ای و جاودان یاد ایتالیایی که عاشق خاطره و گزارش بود. گزارش های ناب و تاریخی این خانم شجاع و جسور هنوز حرف اول را در جهان دارد.

زندگی مرگ و دیگر هیچ! این نویسنده از جنگ ویتنام، دارای کتابی است و یا گزارش نامه ای است از حوادثی که نمونه های آن هنوز هم برجاست و فاجعه آمیزتر، متن گزارشات او، گزارش چه کسی باخت و چه کسی پیروز شد، نیست. تصاویر و روایاتی است که نویسنده شناخت غالب و مغلوب را بر عهده ی مخاطب واگذاشته است. شروع نویسنده ی ردپا در شهر، نیز در بسیاری از جاهایش، باعث تداعی گزارش خاطره های فالاچی است. در ذهن مخاطب حرفه ای، این یادآوری فقط در مورد شیوه ی گزارش های خاطره گون نویسنده است و نه نوع آن، یا همسانی با آنچه که نویسنده ی زندگی، مرگ و دیگر هیچ رقم زده است. عقیلی مهر با نگارش این خاطره های گزارش وار و چاپ و نشر آن ها در حقیقت یک مقطع گذرای از یک گوشه ی ماجراخیز را به ثبت رسانده است و بدین شکل نوعی تاریخ نگاری را زنده کرده است. تاریخ نگاری که شاید و در آن زمان، وقوعش هم به ذهن عاملان و مخاطبان کنونی و به خصوص قبلی، خطور نکرده است. که روزی با کتابی روبرو خواهند شد که این وقایع پراکنده را آیینه وار پیش رویشان به همایش درآورده است.

نویسنده سمج و پر دقت ردپا در شهر، در وصف این وقایع که روزمره گی های دورانی از فعالیت های اساسی عرصه ی مدیریت شهری را در برگرفته است. بسیار هوشمندانه و ماندگار قلم فرسایی نموده است. در صفحه ی 54 کتاب، گزارشی است از اوضاع کمبود پزشک متخصص در بوشهر که باعث نارضایتی آحاد مردم استان هم هست که اگر مرکز استان دچار کمبود در این زمینه باشد، این نبود به سایر مناطق استان نیز سرایت و خسرانی جدی را در پی دارد. برای من مخاطب که اکنون با مطالعه ی جمعی و کتاب شده ی این نویسنده ی جوان روبرو شده ام، این روند رو به پیش ترقی و بروز شدن در جامعه ی خودمان از مردم عادی گرفتن تا فضای دولت و شورا و مجلس و دستگاه قضا و ... و از طرف دیگر رفتار عرضه و تقاضای عرصه ی بازار و سود و سرمایه و سوداگری و مثلا تجارت و ... رفتارهای خاصی که همه گیر هم شده است، تداعی می شود.

سریال «ساختمان پزشکان» که خلافش را به صداوسیما کشاندند و از ادامه ی نقد و پرده برافکنی دور نگهداشته اند و به نوعی قرنطینه اش کردند، یک ترفند و اقدام سوداگرانه بود. این بخش دولتی است آن بخش خصوصی و ... یعنی فقط اسم و قید شده در اساسنامه ای به نام قانون. من از میان تمام گزارش ها این یکی را با هدف برگزیدم. استان ما این امکانات را نداشت ولی روزی رسید که داشتیم به سمتی می رفتیم که از وجود یک درمانگاه (حالا بیمارستان سوختگی) خارج شدیم و در مناطق مختلف مجهز به احداث چندین بیمارستان پر امکانات در این زمینه بهره مند شدیم که فعلا نرسیده ایم. ولی حالا در زمینه های دیگر مثل عمل قلب و موارد دیگر تا حدودی رو به پیش رفته ایم. ولی چگونه بیماران مبتلا به این بیماری ها، به سبب اینکه قادر به پرداخت هزینه های سنگین آن نیستند، در بستر خانگی (به غیر از متمولین) ماندند و درد کشیدند و می کشند تا ... خلاصی از زندگی! دولت ها کارایی مردم را از دستور کارشان یا کم رمق و بی رونق کردند و یا خود دولت ها هم به گونه ای آستین بالا زدند و از سوداگران بازاری هم سوداگرتر شدند و از واردات بگیر تا صدورها حرف هست و طرح هست و خیلی هم پرجذبه. ولی وای بر وقتی که پای عمل به میان می آید. اجرا و توزیع و رعایت .... هیچ و هیچ! این گزارش هایی که در این کتاب صف بسته اند.

هر یک گویای رفتارهایی در آینده ی خود هستند. اگر چه معضل به روز مقطعی هستند که در موردشان اقدام به تصمیم گیری شده است و یا وعده ی رسیدن به آن را از درون و خروجی نشست های چند ساعته و یا بیشتر اعلام نموده اند: گزارش هایی چون «اگر بالا بر بود، برادرم نمی مرد!»، «تکدی گری، افسار گسیخته می تازد»، «شورای سوم شهر، با قلق گیری تمام شد»، «بوی تعفن، زیبنده ی شهر بوشهر نیست!»، «استاندار بوشهر باید به سکوت خود پایان دهد» و یا «بهارستان، زیر ذره بین خبرنگاران بوشهری»

جالب است که در میان این همه گزارش، آخرین گزارش در فهرست کتاب درج شده است که «شورای سوم یکی از موفق ترین شوراهای کشور است»، در حالیکه در بند سوم فهرست کتاب، ذکر شده است که «شورای سوم با قلق گیری سپری شد». البته خود من هم عملکرد شورای سوم را بیشتر و مفیدتر از ادوار دیگر دانسته و می دانم، ولی زیادی مبالغه است که برتری اش در کشور قیاس شود. البته این نظر را هم محترم می دانم. در خاطره نویسی های این خانم جوان در رابطه با فردوسی بزرگ، حماسه سرای ایران و جهان هم در صفحه ی 28 کتاب تحت عنوان فردوسی، آیینه ی خرد و فرهنگ ایران هم از بزرگداشت این جاودان شاعر، گزارشی درج شده است مربوط به تاریخ 7 خرداد 87 در سالن شهید آوینی سازمان تبلیغات اسلامی شهر بوشهر که با حضور اساتیدی از دانشگاه های تهران و جمعی از شاعران، نویسندگان و اساتیدی از دانشگاه های بوشهر برگزار شد و جای بسی افتخار است که سخنرانان این مراسم(اساتید بزرگ بوشهری) سنگ تمام گذاشتند. درج کامل گزارش در کتاب به زیور طبع آراسته است، لازم دیدم این توضیح را بدهم که بوشهری ها در برگزاری اینگونه مراسم ها، دست بالایی دارند. حافظ، فردوسی، خیام و ... دراین شهر و در مناطق استان بوشهر از قدیم الایام در فهرست سالانه شان وجود دارد.

خیام خوانی بوشهر در تمام ایران هم متفاوت و هم کم نظیر است. اگر بگویم بی نظیر بی راه نگفته ام. چرا که این استان به خصوص مرکز آن، عاشق ادب اند و شاعران مذکور در ردیف اول تکریم و پاسداشت مردم و ادیبان بوشهری قرار دارند. خیام خوانی در بوشهر از جمله هنرهای خاص و عام در این استان است. به خصوص در مرکز استان، خیام خوانی علاوه در مراسم رسمی، (مبالغه و گزافه گویی هم نیست) در اکثر محافل و در همه ی ایام و فصول حتی دورهمی های خانوادگی هم اجرا می شود. در صفحات 35 تا 46 کتاب نیز گزارش بسیار خوبی از بررسی مطبوعات محلی بوشهر درج شده است. از آنجایی که بوشهر در روزنامه نگاری و حرفه ی مطبوعاتی از جمله پیشروان تاریخ مطبوعات در کشور است.

عقیلی مهر کتاب دیگری نیز با عنوان «فانوس و دریا» در سال 98 چاپ نموده است. یادداشت های این کتاب، بخش دیگری از گزارش های پژوهشی این نویسنده است که 248 صفحه را به خود اختصاص داده است. امیدوارم با شناختی که از این نویسنده دارم در عرصه ی روزنامه نگاری تجاربی که در این زمینه دارد، توانایی فوق العاده ی خود را با همین دقت و تیزبینی، صرف رصد سوژه های فراوانی که در همین وادی وجود دارد و از دیدها پنهان است، در قالب های خاطره و به خصوص پژوهشی ادامه دهد! تا یادم نرفته است بگویم! این فالاچی اگر امکانش را داشت، فالاچی وار دنیا را دور می زد! ارزش کارهای این چنین با انتقال از صفحات روزنامه به کتاب، عیار و کیفیتشان عیان می شود!