امید دریسی

مرحوم محمدعلی جمالزاده در کتاب "خلقیات ما ایرانیان" که از او به یادگار مانده مثال‌های جالبی از فرهنگ ایرانیان آورده و جالب این است که بسیاری از این موارد هنوز در فرهنگ ما به وضوح خودنمایی می‌کنند.
 محمد علی جمالزاده در کتابش می‌گوید: "ما کلاً مردمی احساساتی و خوشگل‌پسندیم ولی بیشترمان نیاز به عینک داریم و خودمان نمی‌دانیم و به همین دلیل ضعف بینایی‌مان را با توجیهات مسخره جبران می‌کنیم و از این بابت در بین ملل جهان مردمی فیلسوف‌مآب و همه چیز دان محسوب می‌شویم."
جمالزاده به گمان من به‌درستی لقب همه چیز دان بودن را به ما ملتِ همه چیز دان اطلاق کرده است! جمالزاده بیش از ۵۰ سال پیش در سال ۱۳۴۵ این خلقِ ایرانیان را نشر داد و کاش امروز می‌بود و می‌دید که این نهال تبدیل به یک درخت تنومند شده است!

سطور فوق مقدمه‌ی یادداشتی بود که مرداد ۹۸ طی نگارشی با عنوان "حکایت ما همه‌چیز دانان" نسبت به مردمی که اینک این نوع رفتارشان تبدیل به رویکردی قوی شده است سیاهه‌ای انتقادی نوشتم. اما این رویکرد خاصه در بُعد اقتصادی که نشات گرفته از فشار مضاعف و صعود تصاعدی خط فقر است آیا صفر تا صد متوجه مردم است؟ به زعم نویسنده مطلب خیر! همان‌طور که بالاتر نیز آمد، به طور کلی از دیرباز این رفتار جزیی از خلقیات ما ایرانیان بوده است. لذا این گفتار در پی رد این عقیده نیست. لکن تشدیدِ آن به شکل فعلی در حال حاضر نمی‌تواند حامل نگاهی منصفانه نسبت به قصور فراگیر از سوی مردم باشد. چندان که در بحبوحه‌ی انتخابات اخیر آمریکا شاهد پیگیری و گاهاً کارشناسی وقایع آن از سوی مردم بودیم. این که چرا انتخابات اخیر آمریکا برای مردم ایران تا این حد مهم شد برمی‌گردد به ناکارآمدی سیاست‌های داخلی و طبیعی است که نگاه عامه مردم به سوی اتفاقات خارج معطوف ‌شود و مسائل را کارشناسی کنند!

وقتی مردم می‌بینند که بعد از روی کار آمدن ترامپ و خروج آمریکا از برجام قیمت‌ها سر به فلک می‌کشد و با انتخاب مجدد وی نگران تشدید تحریم ها هستند معلوم است که آرا ایالات متحده در انتخابات پرمناقشه‌ی سوم نوامبر را رصد می‌کنند و می‌شوند ویرجینیا شناس و حتی از ریز انتخابات و آرا پستی بایدن گفتگو و کارشناسی می‌کنند! چرا؟ چون برای‌شان مهم است که با روی کار آمدن منتخبی دیگر، تغییر را در زندگی‌شان لمس کنند. پس پیگیری و نگرانی‌شان قابل سرزنش نیست و مگر در جهان فقط آمریکاست که انتخابات برگزار می‌کند و چرا برای انتخابات سایر کشورها این‌قدر نگران و پیگیر نمی‌شویم؟!
فی‌نفسه مطلع بودن و گفتگو نمی‌تواند ضعف و کاستی تلقی شود اما آن‌جا که اقتصاد بیمار مسبب همه چیز دانی و آرا کارشناسی نزد عامه مردم شود قطعاً مزیت محسوب نمی‌شود، چرا که هیچ‌کس به اصطلاح عامیانه سرش به کار خودش گرم نیست.

از کارگری که صبح بیدار شده و می‌بیند پنیرِ دیروز را امروز باید گران‌تر بخرد یا جای روغن نباتیِ غیب شده در بازار باید کَره‌ی سر به فلک کشیده بخرد یا از او که دار و ندارش در بورس آب رفته چگونه باید انتظار داشت کارشناس مسائل ماست و پنیر و بورس و خیار نباشد؟!
اگر مردمِ وامانده در دخل و خرج، کارشناس مسائل هسته‌ای می‌شوند و از سانتریفیوژ می‌گویند دلیلش این است که می‌بینند چرخ زندگی‌شان به چرخ هسته‌ای گره خورده و بدیهی‌ست که پیرامونش به بحث می‌نشینند و پاره‌ای اوقات نتیجه‌گیری هم می‌کنند. نویسنده یادداشت معتقد است نباید جوالدوز را به مردم زد که آقا تو را چه به سانتریفیوژ و بایدن؟! نباید شماتت کرد که چرا در تاکسی و محل کار از هر دری سخن می‌رانید و نگاه کارشناسانه پیدا کرده‌اید!

سر سوزنی نیز به مسئولان بزنیم که شما کار را به کجا رسانده‌اید که مردم در همه امور کارشناس شده‌اند و میزگرد تشکیل می‌دهند؟! حداقل یک دلیل آن مشخص است، بی‌ثباتی اقتصادی. مسئولان با استفاده از ظرفیت‌های داخلی و تنظیم روابط خارجی، کاربلد‌ی‌شان را ثابت کنند و سر آخر نرخ طلا، دلار، افغانی، درهم، پنیر، برنج، خودرو، مسکن و و و را از کف به سقف نرسانند تا مردم نیز کارشناس نشوند! او که از بام تا شام پی لقمه‌ی نانی‌ست و سیاستمدار و اقتصاددان را انتخاب کرده بیکار نیست که مجدد بنشیند و چرتکه بیندازد اما از صدقه سر مسئولینِ غیر کارشناس، به همه‌ی امور سرک می‌کشد و نظر می‌دهد و می‌شود کارشناس انتخابات آمریکا و مسائل هسته‌ای و روابط بین‌الملل! چرا؟ دلیل مشخص است، بی ثباتی اقتصادی و مردمی ناگزیر از حساب و کتاب و چرتکه انداختن و عاقبت سفره‌های کوچک و کوچک‌تر...!