اتحاد خبر – ثریا شیری: با ورود ویروس کرونا به کشور، همه چیز شکلی دیگر به خود گرفته است، در ابتدا که فعالیت‌های فرهنگی لغو شد و از مردم خواسته شد که از رفتن به مسافرت‌ اجتناب کنند، اما با شیوع ویروس کرونا در کشور و خطر بالای ابتلای دانش آموزان به این ویروس در مدارس، از اوایل اسفند مدارس و دانشگاه‌ها در سراسر کشور تعطیل شد و کار به جایی رسید که ادارات و نهادهای دولتی نیز مجبور به تقسیم کار بین کارمندان و دورکاری شدند.
اما با وجود تعطیلی مدارس تکلیف درس‌های ناتمام و آموزش چه می‌شد؟ آموزش از طریق فضای مجازی اولین و تنها گزینه برای تداوم آموزش بدون بیرون‌آمدن از خانه بود. راهی که هنوز بعد از گذشت بیش از دو ماه، بحث داغ بین مردم است. و البته به نظر می‌رسد این راه‌حل دغدغه‌ها و نگرانی‌ها و حتی گلایه‌هایی را هم ایجاد کرده باشد.
گلایه‌هایی در خصوص استفاده از اینترنت و سرعت پایین آن. در این خصوص نظر چند نفر از معلمان پرتلاش را که این روزها به صورت جدی به تدریس در فضای مجازی مشغول هستند، جویا شدیم.

*کمبود امکانات یک معضل جدی است
نسرین رنجبریاری نژاد در مدارس غیر دولتی تدریس می‌کند. او نسبت به آماده‌نبودن زیرساخت و نداشتن تجهیزات در روش تدریس مجازی گلایه‌مند است: در همه جای دنیا وقتی قرار است کادر یک مجموعه را وادار به انجام یک کاری کنند باید امکاناتش را در اختیار آن‌ها بگذارند. این امکانات برای تدریس مجازی شامل گوشی، لپ تاپ یا تبلت مجهز به اینترنت و بسته‌های اینترنت رایگان است.

در صورتی که ما هیچ‌کدام از این‌ها را نداشتیم و همه معلم‌ها با گوشی شخصی خودشان آموزش مجازی را شروع کردند و ادامه دادند. از طرفی ممکن است خیلی از معلمان تلفن هوشمند با سیستم عامل اندروید نداشته باشند یا گوشی ساده و غیر هوشمند داشته باشند و خیلی از معلمان ممکن بود که فرزند دانش‌آموز داشته باشند که به تلفن هوشمند نیاز داشته باشد.
با اینکه به نظر می‌رسد هر معلم در گروه یا کانال آموزشی مجازی قوانین و ساعات مشخصی را برای تدریس و پاسخگویی به اشکالات دانش‌آموزان وضع کرده باشد، اما نسرین معتقد است اولیا و دانش‌آموزان در این خصوص برخلاف قوانین عمل کرده و هر ساعت از شبانه‌روز را برای تماس و ارسال تکالیف مناسب می‌دانند. او می‌گوید: کاری که در زمان حضور فیزیکی در کلاس در عرض 30 دقیقه انجام می‌دادم حالا باید 3 الی 4 ساعت را به آن اختصاص دهم و بعد به صورت خصوصی در فضای مجازی به سراغ دانش‌آموزان بروم و برای آن‌ها اشکالات تمرین و تکلیفشان را توضیح بدهم. سر و کار داشتن با 40 الی 50 دانش‌آموز به صورت مجازی فشار مضاعفی به معلم وارد می‌کند و اغلب اوقات دانش‌آموزان عکس‌هایی از تکالیف خود می‌فرستند که یا تار و بی‌کیفیت است یا آن‌قدر بدخط است که قابل خوانش نیست. با این حال باید تک به تک اشکالات آن‌ها را روی کاغذی یادداشت کنم و بعد از آن همه را تایپ کرده و به تک‌تک آن‌ها به صورت جداگانه ارسال کنم. بازخورد دادن به دانش‌آموزان سختی بسیاری دارد. و بدتر از آن، اولیایی هستند که خود را محق می‌دانند هر زمان از روز با معلم تماس بگیرند و در خصوص تکالیف فرزندشان سوال بپرسند.
نسرین اما گلایه دیگری را نیز مطرح می‌کند و آن‌هم در خصوص بیمه و حقوق معلمانی است که در مدارس غیردولتی تدریس می‌کنند، او می‌گوید: خیلی از مدارس به بهانه اینکه معلم در حال تدریس مجازی است و در مدرسه حضور فیزیکی ندارد، بیمه اسفند و فروردین را پرداخت نکرده‌اند و بعضی از مدارس، حقوق معلم را هم پرداخت نکرده‌اند، بعضی دیگر نیز فقط نصف حقوق را پرداخت کرده‌اند با اینکه معلم علیرغم حضور فیزیکی در مدرسه، به صورت فعال و با ساعات کاری بیشتری در فضای مجازی مشغول فعالیت و تدریس است.

*نادیده‌گرفته شدن فعالیت معلم‌ها خارج از برنامه شاد
بحث آموزش مجازی و تولید محتوا و حجم اینترنت و گلایه‌های آن یک طرف، نارضایتی عده‌ای از معلمین و دانش‌آموزان از برنامه شاد از طرفی دیگر ما را وادار کرد تا در این خصوص نیز نظر این معلم را جویا شویم، او از کیفیت و عملکرد برنامه شاد نیز رضایت ندارد و ادامه می‌دهد: اغلب فعالیت‌های ما در واتس‌آپ و تلگرام است و مجبوریم کلاس‌هایمان در واتس‌آپ را ادامه دهیم. استفاده از برنامه شاد، هزینه و زمان مجددی از ما می‌گیرد چون خیلی از دانش‌آموزان در این برنامه حضور ندارند و ما مجبوریم هم در واتس‌آپ کار کنیم و هم در شاد.
او می‌افزاید: ما ساعات زیادی در طول روز، در برنامه واتس‌آپ مشغول به فعالیت هستیم اما اداره آموزش و پرورش فقط برنامه شاد را مورد ارزیابی قرار می‌دهد و معلمانی مثل من که به مدت بیش از دو ماه در برنامه‌های واتس‌آپ و تلگرام مشغول تدریس و فعالیت بوده‌ایم برای آموزش و پرورش هیچ ارزشی نداریم چون باید از طریق نرم‌افزار شاد احراز هویت شویم. در غیر این‌صورت هم خودمان و هم فعالیت مجازی‌مان زیر سوال می‌رود و به نظر می‌رسد برای آن‌ها اصلا مهم نیست که آیا این معلم امکانات و دسترسی به این اپلیکیشن را دارد یا نه و اینکه آیا این برنامه جدید قابلیت و ظرفیت پوشش و خدمات‌دهی به چند میلیون نفری که همزمان از آن استفاده می‌کنند را دارد یا نه؟!

*مصرف بالای اینترنت در تدریس مجازی
مهشاد هاشمی معلم پسران کلاس چهارمی‌ست، او در تکمیل حرف‌های نسرین رنجبریاری نژاد می‌گوید: در کلاس من دانش‌آموزانی هستند که اصلا توان خرید اینترنت را ندارند در صورتی که معلم مجبور است مدام برای آن‌ها فیلم و عکس آموزشی بفرستد. با اینکه من یک نرم‌افزار روی لپ تاپ نصب کردم که حجم فیلم را بدون افت کیفیت کم می‌کند، اما به‌هرحال مصرف اینترنت در این نوع آموزش بسیار بالاست. من نمی‌دانم این موضوع راه‌حل دیگری دارد یا نه، اما هزینه بالای اینترنت هم برای معلم و هم دانش‌آموز یکی از دغدغه‌ها و نگرانی جدی ماست.

مهشاد ادامه می‌دهد: جدا از بحث اینترنت، داشتن تلفن هوشمند است که در کلاس من، دانش‌آموزانی وجود دارند که وضع مالی خانواده آن‌ها خوب نیست و توان خرید بسته اینترنت و گوشی هوشمند را ندارند. با این‌حال هیچ ایده‌ای به ذهنم نمی‌رسد که درس را برای این افراد چگونه ارائه دهم.

*ناشادی از شاد
مهشاد معتقد است: مشکلات تدریس مجازی خیلی زیاد است. به نظر من هیچ فکری پشت این ایده نبوده است. من و بقیه همکارانم از اوایل اسفند که ابتدا مدارس به مدت یک هفته تعطیل شد یک کانال در تلگرام یا واتس‌آپ ایجاد کردیم و چون فکر می‌کردیم این تعطیلی موقت و یک‌هفته‌ای است در همان کانالی که در فضای مجازی بود تکلیف و تمرین گفتیم. و زمانی که قرار شد تعطیلی مدارس و آموزش مجازی ادامه داشته باشد، تدریس را در همان کانالی که از قبل وجود داشت ادامه دادیم و اغلب مادران عضو آن کانال ها بودند. اما مدتی که گذشت استفاده از تلگرام و واتس‌آپ ممنوع شد و از ما خواسته شد که تدریس را در شبکه‌های پیام‌رسان داخلی مانند سروش، بله، روبیکا و... پیگیری کنیم. جمع‌کردن مادران در اپلیکیشن جدید دردسر تازه‌ای برای ما ایجاد کرد و حتی زمانی که موفق شدیم و آن‌ها اپلیکیشن سروش را نصب کردند یکی دو نفر بودند که تلفن هوشمند آن‌ها سیستم عامل ios داشت و امکان نصب اپلیکیشن سروش بر روی آن‌ نبود که این محدودیت باعث می‌شد مطالب و تکالیف را برای آن دو نفر در تلگرام بفرستم. با این حال باز هم راضی بودیم و کار را پیش بردیم اما مشکل جدید از آن‌جایی شروع شد که نصب و استفاده از برنامه شاد الزامی شد.

مهشاد در خصوص استفاده الزامی از برنامه شاد می‌گوید: نصب‌کردن برنامه شاد دردسرهای زیادی داشت. اغلب همکارانم برای ثبت کد ملی خود در این برنامه دچار مشکل شده بودند. که بعد از چند روز تدبیر جدیدی اندیشیده شد و نصب این برنامه راحت‌تر شد. حالا باید دوباره همه را در این برنامه جدید جمع می‌کردیم تا بتوانیم آموزش را ادامه دهیم. نکته‌ای که برای من دلیل استفاده از برنامه شاد را قانع‌کننده نمی‌داند این است که این برنامه هیچ تفاوتی با تلگرام، واتس‌آپ و سروش نداشت یعنی هیچ مزیتی نسبت به آن‌ها نداشت بلکه سرعت پایین‌تری هم داشت و دردسرهای زیادی را تحمل کردیم.
مهشاد هم که به‌نظر می‌رسد از سرعت این برنامه ناراضی است، می‌گوید: حضور هم‌زمان معلم‌ها در ساعات صبح برای برگزاری کلاس‌های مجازی به صورت آنلاین باعث افت سرعت و قطعی مداوم این برنامه شده است. یعنی ما هیچ استفاده‌ای از این برنامه نمی‌توانیم داشته باشیم. اما به دلیل حضور و غیاب و بررسی از طرف وزارت آموزش و پرورش مجبور به حضور و استفاده از این برنامه هستیم. و حتی دو نفر از همکارانم که به دلیل ثبت نشدن کد ملی نتوانستند از این برنامه استفاده کنند پیامکی دریافت کرده‌اند با مضمون اینکه: همکار گرامی شما در برنامه شاد غیبت دارید و سریعا برای نصب این برنامه اقدام کنید. با این وجود من فکر می‌کنم استفاده از برنامه شاد، یک اضافه‌کاری تحمیلی است چون من مجبورم در نهایت مطالبم را فقط در برنامه سروش بارگذاری کنم.

*نیمه پر لیوان تدریس مجازی
با این همه مشکل و نارضایتی که نسرین رنجبریاری نژاد و مهشاد هاشمی بیان کرده‌اند به نظر می‌رسد شاید آموزش مجازی هیچ سود و فایده‌ای نداشته باشد و پر از عیب و ایراد است، اما نسرین در این خصوص می‌گوید: با اینکه هیچ‌کدام از معلمان آموزشی برای تدریس در فضای مجازی و استفاده از نرم‌افزارهای مختلف و ساخت فیلم و تولید محتوا ندیده بودند اما به صورت خودجوش و با استفاده از راهنمایی‌های همدیگر در این دو ماه آن را فراگرفتند. و نکته مثبت دیگر این ماجرا این است که دانش‌آموزان از یادگیری درس عقب نماندند و ارتباط دانش‌آموز و معلم با وجود تعطیلی مدارس حفظ شد و تدریس کتاب‌های درسی به پایان رسید.

*تدریس مجازی یا حضوری؟
نکته‌ای که حائز اهمیت است این است که با وجود پیشرفت تکنولوژی و فراگیر شدن اینترنت در سطح جهان، تدریس در فضای مجازی می‌تواند یک حرکت رو به جلو باشد، روشی که علاوه بر سختی‌ها و نارضایتی‌هایی که در پی داشت باعث بروز خلاقیت‌های زیادی چه از طرف معلمان و چه از طرف دانش‌آموزان شد. با این حال، نظر معلمان دیگری را در این خصوص جویا شدیم که با استفاده از این تجربه دو ماهه، کدام یک از چهار روش آموزش حضوری و فیزیکی در کلاس درس، آموزش مجازی با تعیین ساعات خاصی از روز، آموزش مجازی بدون تعیین ساعات خاصی از روز و آموزش به صورت تلفیقی از حضوری و مجازی را ترجیح می دهند؟

معصومه منصوری معتقد است آموزش تلفیقی حضوری و مجازی کامل‌ترین و بهترین گزینه است، او می‌گوید: با توجه به مشكلات عديده‌اي كه خواسته يا ناخواسته به خصوص در شهرهاي بزرگ‌تر باعث تعطيلي و در پي آن عقب‌افتادن از درس مي‌شد ما حتما دير يا زود بايد به آموزش مجازي روی مي‌آورديم.
این آموزگار کنگانی ادامه می‌دهد: از طرفی ديگر خيلي از كمبود امكاناتی که وجود داشت برای بعضی از کارهای تدریس، مانند آزمایش و... قابل پوشش بود. البته کمبود و تهدید اصلی که همان عدم دسترسی به تلفن هوشمند و اینترنت است باید رفع شود.
او می‌افزاید: پرسش و پاسخ، ارتباط چشمي، تدريس در لحظه و ديدن حل تمرين‌ها از نزديك با سرعت بیشتر باعث می‌شود که معلم متوجه شود که دانش‌آموز در کدام قسمت از یادگیری درس دچار مشکل است و دانش‌آموز از چه راهی زودتر و سریع‌تر یاد می‌گیرد (هوش چندگانه). این دو دلیل یکی از هزاران دلیل نیاز به آموزش حضوری است.

تدریس مجازی، فقط راه‌‌گشای تعطیلات کوتاه مدت است
امید کرمی نیز با تلفیق آموزش مجازی و حضوری موافق است، اما می‌گوید: آموزش باید هم به صورت فیزیکی و حضوری و هم به صورت مجازی باشد، اما بیشتر ترجیحم روی آموزش حضوری در مدرسه است، چون دانش آموز به صورت زنده در کلاس حاضر است و طرح درس از طرف معلم به صورت واقعی انجام می‌شود و بازخورد دریافت می‌کند.

این معلم ادامه می‌دهد: در کلاس حضوری دانش آموز مورد ارزشیابی قرار میگیرد و رفع اشکال با سرعت و کیفیت بهتر و بیشتری انجام می‌شود.
امید می‌افزاید: روش تدریس مجازی برای تعطیلی‌های به مدت دو الی سه روز روش خوبی است و نه در تعطیلات طولانی مدت.
این معلم که در روستا تدریس می‌کند دلیل نظر خود را کافی نبودن سواد اولیا می‌داند و ادامه می‌دهد: علاوه بر اینکه اولیا در روستا از سواد کافی برخوردار نیستند، ممکن است از یک تلفن هوشمند برای آموزش چند فرزند استفاده کنند که این کار را واقعا سخت می‌کند و با این شیوه ی تدریس مجازی برای انتقال اطلاعات به دانش آموز دچار مشکل می‌شویم و بازخوردی که معلم انتظار دارد به نتیجه نمی‌رسد.

نگارنده این گزارش معتقد است شاید تدریس مجازی در شرایط فعلی تنها راه حل بوده و از آن گریزی نیست. امید است زیرساخت ها و امکانات لازم برای رفع نواقص و مشکلات این روش نیز به زودی فراهم شود و بتوان به این روش به عنوان یک گام رو به جلو نگاه کرد.
گرچه راه اندازی برنامه شاد اقدامی مثبت از سوی وزارت آموزش و پرورش است اما نباید تلاش شبانه روزی آموزگارانی که پیش از راه اندازی این برنامه در شبکه های پیام‌رسان دیگر از جمله تلگرام، واتس‌آپ، سروش و... نیز نادیده گرفته شود.