محمدرضا جنگی 


در روزهای پایانی سال تحصیلی، بار دیگر صحنه‌هایی از پاره‌کردن کتاب‌های درسی توسط دانش‌آموزان در شبکه‌های اجتماعی وایرال شد. این رفتار به ظاهر ساده، در نگاه جامعه‌شناسی چیزی بیش از یک تخلیه هیجانی کودکانه است؛ این یک اعتراض نمادین است که در بستر خاموش و فرسوده‌ی نظام آموزشی ایران ریشه دوانده است.

پاره‌کردن کتاب؛ کنش اعتراضی پنهاندر جامعه‌شناسی، این نوع رفتارها را می‌توان نوعی «اعتراض نمادین غیررسمی» (Symbolic Informal Protest) نام‌گذاری کرد. اعتراضاتی که نه در خیابان، نه در بیانیه، بلکه در لایه‌های پنهان کنش‌های ظاهراً غیرسیاسی نسل نوجوان بروز می‌یابد.

درست مانند دیوارنویسی‌های دانشجویی در دوران پیش از انقلاب، یا سلفی‌های طعنه‌آمیز دختران ایرانی با حجاب اجباری، پاره‌کردن کتاب‌ها هم زبان بی‌زبانی یک نسل است؛ نسلی که شنیده نمی‌شود، اما دیده می‌شود.

 عددهایی که فریاد می‌زنند

نظام آموزشی ایران با ادعاهای پرزرق و برق درباره عدالت آموزشی، در عمل با بحران عملکرد روبه‌روست. نگاهی به آمار رسمی خرداد ۱۴۰۳ نشان می‌دهد:

میانگین امتحانات نهایی علوم تجربی: ۱۲٫۰۰

ریاضی فیزیک: ۱۱٫۸۲

علوم انسانی: ۹٫۱۳

معارف اسلامی: ۱۰٫۵۷

میانگین معدل پایه‌ها نیز پایین است:

دهم: ۱۱٫۵۹

یازدهم: ۱۰٫۶۲

دوازدهم: ۱۰٫۹۸

مشاور وزیر آموزش‌ و‌ پرورش صراحتاً اعلام کرده: «میانگین نمرات بین ۸ تا ۱۰ است؛ این دیگر زنگ خطر نیست، خودِ خطر است.»

ساختاری که تربیت نمی‌کند، تخریب می‌کند

نظام آموزشی ما به جای رشد خلاقیت و مهارت‌های زندگی، ساختاری از رقابت فرساینده، اضطراب مزمن و طرد فرهنگی ایجاد کرده است. کتاب درسی، به‌جای اینکه منبع معنا و تجربه باشد، برای دانش‌آموز تبدیل به نماد فشار، اجبار، و بیگانگی شده است. پاره‌کردن آن، تخریب نمادین این ساختار است.

 نسلی که آموزش را می‌سوزاند، نه از سر نفهمی، بلکه از سر فهم

نسل امروز «می‌فهمد»؛ شاید بیش از آنچه سیستم تصور می‌کند. می‌فهمد که آموزش، اگر ریشه در علاقه، تجربه، و مهارت نداشته باشد، فقط زنجیری دیگر است. در جهانی که مدرسه‌ها با پروژه، تجربه، تفکر انتقادی و آزادی یادگیری تعریف می‌شوند، پاره‌کردن کتاب، نوعی رد صلاحیت خودجوش نظام آموزشی ایران است.


 پایان یک سال، آغاز یک بحران؟

پاره‌کردن کتاب‌ها اگرچه ممکن است رفتاری ناپسند تلقی شود اما تا وقتی که آموزش با زندگی نوجوان ایرانی پیوند نخورد، این اعتراض خاموش، هر سال بلندتر فریاد خواهد کشید.