مختار فیاض 

بیشتر مردمِ دوستدارِ هنر و ادبیات، سعدی را با اشعار لطیف و نغزش می شناسند؛ غزل‌های ناب، قصاید و قطعات حکیمانه و مثنوی‌های تعلیمی او.  در حالی‌که به‌نظر می‌رسد نثرش یعنی گلستانِ سرشار از زیبایی، طراوت و حکمت اس، نه‌تنها چیزی از اشعار تَرَش کم ندارد، بلکه به‌دلایلی ارجحیت نیز دارد:

نخست اینکه نثر گلستان بیش از اشعار او در میان مردم رایج شده است؛ به این معنی که دست‌کم بخشی از کلام گهربار منثورش، در ذهن بیشتر مردم رسوب کرده است. امروزه با هر قوم ایرانی که هم‌کلام شوی، مَثَل‌های برساختهٔ او در گلستان را می‌توانی از زبان‌شان بشنوی؛ مٓثَل‌هایی که عموماً با سجع و موسیقی دلنشین سعدی روابط اجتماعی ما فارسی‌زبانان را تلطیف می‌کند. مانند:

-قدر عافیت کسی داند که به مصیبتی گرفتار آید

-آن‌که از حساب پاک است، از محاسبه چه باک است 

-خانهٔ دوستان بروب و دَرِ دشمنان مکوب

-همه کس را عقلِ خود به کمال نماید و فرزند خود به جمال

و...

دوم اینکه ، نثر سعدی چنان زیبا، دلنشین و پخته بود که در زمان حیات او و پس از درگذشتش، به‌سرعت مورد توجه ادیبان و نویسندگان قرار گرفت؛ به‌شکلی که در بازهٔ زمانی اندکی پس از سعدی تا عصر حاضر، تعداد زیادی از نویسندگان بزرگ، به تقلید از نثر مسجّع‌اش، آثار خود را به نگارش درآوردند؛ بزرگانی همچون جامی، مجد خوافی، قاآنی، قائم‌مقام فراهانی و...

سوم: در بیشتر کشورهای جهان که با زبان فارسی آشنایی دارند؛ گلستان سعدی بیش از سایر آثار او مورد توجه قرار گرفته است. تا همین چند دههٔ پیش، گلستان سعدی در مکتب‌خانه‌های کشورهای هند، افغانستان و پاکستان، به‌عنوان متون درسی تدریس می‌شد. همین امروز نیز  در این کشورها، کسانی که به زبان فارسی علاقه‌مندند یا این متن را در مکتب‌خانه‌ سپری کرده‌اند، اکثر حکایت‌های گلستان را به‌حفظ می‌خوانند که برای ما ایرانی‌ها، که متأسفانه در این خصوص، مسامحات غیر قابل توجیهی داشته‌ایم، شگفت‌انگیز است.

بحث در خصوص نثر فاخر و مسجّع سعدی زیاد است و حوصلهٔ مخاطب امروزی از مطالعهٔ متن طولانی کم؛ بنابراین به‌همین اندک اکتفا می‌کنم و دعوت‌تان می‌کنم تا باتفاق مهمانِ خوانِ رنگین گلستانش شویم و از روضهٔ نگارینش بهره‌ها ببریم:

جوانی خردمند از فنونِ فضایل حظّی وافر داشت و طبعی نافر. چندانکه در محافلِ دانشمندان نشستی، زبان سخن ببستی. باری پدرش گفت: ای پسر! تو نیز آنچه دانی، بگوی. گفت: ترسم که بپرسند از آنچه ندانم، و شرمساری برم.

نشنیدی که صوفی‌ای می‌کوفت/

زیرِ نعلینِ خویش میخی چند؟/

آستینش گرفت سرهنگی/

که: بیا نعل بر ستورم بند/