مهرزاد لیموچی تحلیلگر حوزه انرژی و مدیر مسئول فصلنامه مطالعات استراتژیک مدیریت انرژی در گفتگو با مهر، با اشاره به حضور رئیس‌جمهور ایران در هجدهمین اجلاس بریکس در دهلی‌نو گفت: سخنان رئیس جمهور درباره آمادگی ایران برای ایفای نقش در زنجیره‌های تأمین انرژی و ترانزیت بریکس را باید فراتر از یک موضع سیاسی و در چارچوب شکل‌گیری معماری جدید بازار انرژی جهان ارزیابی کرد.

مدیر مسئول فصلنامه مطالعات استراتژیک مدیریت انرژی اظهار کرد: اگر قرار است پیشنهاد رئیس‌جمهور ایران برای تبدیل‌شدن کشور به یکی از حلقه‌های مهم انرژی و ترانزیت بریکس به یک برنامه عملیاتی تبدیل شود، یکی از اقدامات مشخص می‌تواند تأسیس دبیرخانه بازار انرژی بریکس در ایران باشد. این دبیرخانه نباید صرفاً یک نهاد تشریفاتی یا محلی برای برگزاری نشست‌ها باشد، بلکه باید به مرکز هماهنگی اطلاعات بازار، قراردادهای انرژی، سرمایه‌گذاری، حمل‌ونقل، بیمه و پروژه‌های مشترک میان اعضای بریکس تبدیل شود.

وی افزود: ایران از نظر جغرافیایی در نقطه‌ای قرار گرفته که می‌تواند بازارهای انرژی شرق و غرب آسیا را به یکدیگر متصل کند. در شرایطی که بریکس به دنبال تقویت زنجیره‌های تأمین و افزایش تاب‌آوری اقتصادی اعضای خود است، وجود یک مرکز تخصصی برای رصد بازار انرژی، شناسایی ظرفیت‌های مازاد و موردنیاز اعضا و طراحی پروژه‌های مشترک می‌تواند به یک ابزار اجرایی برای این گروه تبدیل شود.

مدیر مسئول فصلنامه مطالعات استراتژیک مدیریت انرژی با اشاره به بیانیه جدید دهلی‌نو گفت: اتفاق مهم اجلاس امسال این است که بحث انرژی در بریکس از سطح کلی‌گویی فاصله گرفته است. بیانیه دهلی‌نو بر ثبات بازارهای انرژی، استمرار جریان انرژی از منابع متنوع، تاب‌آوری زنجیره‌های ارزش و حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی انرژی تأکید کرده است. این دقیقاً همان حوزه‌ای است که ایران می‌تواند در آن پیشنهاد مشخص و قابل اجرا ارائه کند.

رویدادهای امسال نشان داد بازار انرژی به یک سازوکار هماهنگ نیاز دارد

لیموچی ادامه داد: تحولات ماه‌های اخیر یک واقعیت مهم را برای اقتصاد جهانی آشکار کرد؛ هرگونه اختلال در یکی از گلوگاه‌های اصلی انرژی می‌تواند در مدت کوتاهی از یک مسئله منطقه‌ای به یک بحران جهانی تبدیل شود. تجربه اختلال در تردد انرژی از خلیج فارس و تنگه هرمز در سال جاری، افزایش شدید قیمت نفت و کاهش عرضه جهانی، نشان داد که امنیت انرژی بدون امنیت زیرساخت و مسیر انتقال قابل تعریف نیست.

وی با استناد به آخرین گزارش آژانس بین‌المللی انرژی گفت: آژانس بین‌المللی انرژی در گزارش سپتامبر خود اعلام کرده است که تولید جهانی نفت در ماه اوت کاهش یافته و بیش از ۱۰ میلیون بشکه در روز از تولید خلیج فارس همچنان متوقف بوده است. قیمت نفت شاخص دریای شمال نیز در چند روز اخیر به بیش از ۱۰۰ دلار در هر بشکه رسید. این ارقام نشان می‌دهد بازار انرژی جهان در برابر ریسک‌های ژئوپلیتیکی تا چه اندازه آسیب‌پذیر شده است.

به گفته مدیر مسئول فصلنامه مطالعات استراتژیک مدیریت انرژی، در چنین شرایطی بازار انرژی بریکس می‌تواند از یک مفهوم سیاسی به یک سازوکار اقتصادی تبدیل شود.

این تحلیلگر اقتصادی افزود: وقتی کشورهای بریکس در مجموع بخش بزرگی از تولید و مصرف انرژی جهان را در اختیار دارند، منطقی است که برای هماهنگی عرضه، تقاضا، سرمایه‌گذاری و حمل‌ونقل انرژی نیز ابزارهای مشترک داشته باشند. تجربه امسال نشان داد که حتی اگر منابع انرژی وجود داشته باشد، اختلال در مسیر انتقال می‌تواند عملاً بخشی از این ظرفیت را از بازار خارج کند.

وی تأکید کرد: بنابراین دبیرخانه پیشنهادی باید علاوه بر نفت و گاز، موضوعاتی مانند برق، فرآورده‌های نفتی، پتروشیمی، انرژی‌های تجدیدپذیر، ذخیره‌سازی انرژی، مواد معدنی حیاتی و زیرساخت‌های انرژی را نیز پوشش دهد.

ایران می‌تواند نقطه اتصال انرژی شرق و غرب بریکس باشد

لیموچی در ادامه با اشاره به موقعیت ایران در میان اعضای بریکس گفت: مزیت ایران فقط در حجم ذخایر نفت و گاز خلاصه نمی‌شود. ارزش اصلی ایران در ترکیب سه مؤلفه انرژی، جغرافیا و زیرساخت نهفته است. ایران می‌تواند در صورت توسعه هدفمند زیرساخت‌های خود، هم در تجارت انرژی و هم در ترانزیت کالا و انرژی میان اعضای بریکس نقش‌آفرینی کند.

وی ادامه داد: از یک سو، چین و هند دو مصرف‌کننده بزرگ انرژی در آسیا هستند و از سوی دیگر روسیه یکی از بازیگران اصلی عرضه انرژی جهان است. در کنار این کشورها، ایران نیز یک بازیگر مهم انرژی است و کشورهای دیگری مانند امارات، مصر و برزیل ظرفیت‌های متفاوتی در زنجیره انرژی دارند. بنابراین بریکس عملاً مجموعه‌ای از تولیدکنندگان، مصرف‌کنندگان و مسیرهای مهم انرژی را در کنار یکدیگر قرار داده است.

این تحلیلگر معتقد است در این ساختار، ایران می‌تواند نقش گره اتصال را برعهده بگیرد و افزود: اگر سیاست انرژی کشور از فروش صرف منابع به سمت ایجاد شبکه‌های تجاری، ترانزیتی و مالی حرکت کند، ارزش اقتصادی موقعیت جغرافیایی ایران چند برابر خواهد شد. در این شرایط، چابهار، بنادر جنوبی، شبکه ریلی، خطوط انتقال انرژی و ظرفیت‌های پالایشی و پتروشیمی کشور باید به اجزای یک طرح واحد برای اتصال بازارهای بریکس تبدیل شوند.

وی گفت: این موضوع با توجه به تأکید هند بر امنیت مسیرهای دریایی و تجارت آزاد نیز اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. دیدار اخیر نارندرا مودی و مسعود پزشکیان نیز نشان داد که امنیت کشتیرانی و تجارت دریایی به یکی از موضوعات مهم روابط هند و ایران تبدیل شده است.

بازار انرژی بریکس بدون ابزار مالی و بیمه‌ای شکل نمی‌گیرد

لیموچی در بخش دیگری از این گفتگو اظهار کرد: اگر قرار است بازار انرژی بریکس واقعاً شکل بگیرد، صرفاً داشتن منابع نفت و گاز کافی نیست. باید برای سرمایه‌گذاری، بیمه، حمل‌ونقل، تسویه مالی و مدیریت ریسک نیز سازوکار ایجاد شود. به همین دلیل پیشنهاد رئیس‌جمهور ایران درباره ایجاد شرکت بیمه اتکایی مشترک بریکس را باید در همین چارچوب دید.

وی افزود: بازار انرژی در مقیاس بین‌المللی با قراردادهای بلندمدت، سرمایه‌گذاری‌های چند میلیارد دلاری و ریسک‌های پیچیده ژئوپلیتیکی کار می‌کند. بنابراین اگر بریکس بتواند یک شبکه بیمه و اتکایی، سازوکارهای تسویه با ارزهای ملی و ابزارهای تأمین مالی پروژه‌های انرژی ایجاد کند، بخشی از موانعی که امروز تجارت انرژی میان اعضا را محدود می‌کند، قابل مدیریت خواهد بود.

مدیر مسئول فصلنامه مطالعات استراتژیک مدیریت انرژی با اشاره به سابقه اقدامات بریکس در حوزه مالی گفت: بانک توسعه جدید بریکس از ابتدا با هدف تأمین مالی زیرساخت و توسعه در کشورهای عضو ایجاد شده و سرمایه مجاز آن ۱۰۰ میلیارد دلار است. همچنین در سال‌های اخیر استفاده از ارزهای محلی و سازوکارهای پرداخت فرامرزی در دستور کار این مجموعه قرار گرفته است. بنابراین پیشنهاد ایران از نظر نهادی، روی زمینی کاملاً بیگانه مطرح نشده است.

وی تأکید کرد: ایران باید از این فرصت برای ارائه یک بسته مشخص استفاده کند؛ بسته‌ای که در آن تأسیس دبیرخانه بازار انرژی بریکس در ایران، ایجاد سامانه اطلاعات بازار انرژی اعضا، تشکیل شبکه بیمه و اتکایی، تعریف پروژه‌های مشترک نفت و گاز، توسعه کریدورهای انرژی و ترانزیت و استفاده از ظرفیت بانک توسعه جدید بریکس در کنار یکدیگر قرار بگیرند.

این تحلیلگر ارشد انرژی خاطرنشان کرد: بریکس در حال بزرگ‌تر شدن است، اما مسئله اصلی از اینجا به بعد کیفیت همکاری میان اعضاست. حتی تحلیل‌های منتشرشده در رسانه‌های اقتصادی بین‌المللی نیز بر همین مسئله تأکید دارند که وزن اقتصادی بریکس قابل توجه است، اما اختلاف منافع اعضا می‌تواند مانع تبدیل این ظرفیت به همکاری عملیاتی شود. اگر ایران بتواند در حوزه انرژی یک پیشنهاد عملیاتی، فنی و قابل اجرا روی میز بگذارد، می‌تواند به جای آنکه صرفاً یکی از اعضای این مجموعه باشد، در شکل‌دهی به بخشی از سازوکار اقتصادی بریکس نقش داشته باشد.

وی افزود: به اعتقاد من، امروز زمان آن رسیده است که ایران پیشنهاد «دبیرخانه بازار انرژی بریکس» را به صورت رسمی و با یک نقشه راه مشخص مطرح کند؛ زیرا بحران‌های انرژی سال ۲۰۲۶ نشان دادند که امنیت انرژی یک موضوع صرفاً ملی نیست و برای مدیریت آن به سازوکارهای منطقه‌ای و بین‌المللی جدید نیاز است. ایران می‌تواند یکی از کشورهایی باشد که این سازوکار جدید را از مرحله ایده به مرحله اجرا نزدیک می‌کند.