مختار فیاض

بیستم مهر ماه را روز حافظ و ارج گذاری به هنرِ او نامگذاری کرده اند.  این روز برای ما ایرانیان، فارسی زبانان و همهٔ هنردوستان، روز فرخنده و مبارکی است.
هنر، چشمهٔ زاینده ای است که هیچگاه به پایان نمی رسد و به تصور اینجانب، بحث پیرامون حافظ و شعر او نیز به عنوان جلوه های هنر اصیل انسانی، پایان ناپذیر است.
یکی از ابیات درخشان حافظ که سرشار از اندیشه و رازناکی است، همان است که بسیاری از شارحان، از گزارشِ دقیق آن درمانده اند و بسیاری دیگر نیز پیرامون آن، سخنانی گفته اند که آنچنان که بایسته و شایسته است، روح کنجکاو و جستجوگر علاقه مندان به حافظ و هنرِ شعر  را اقناع نمی کند. بیت مورد بحث این است:

 پیر ما گفت خطا بر قلم صنع نرفت / آفرین بر نظر پاک خطا پوشش باد

معمولا افرادی که حافظ را عارفی مسلمان فرض می کنند، بر این باورند که بعید است گوینده این بیت شعر :

صبح خیزی و سلامت طلبی چون حافظ / هرچه کردم، همه از دولت قرآن کردم

قائل به اشتباه در چرخش قلمِ صنع پروردگار باشد. به همین دلیل، تمام همّ و غمِّ خود را بر این مصروف می دارند تا اثبات کنند که این بیت از حافظ نیست.
در مقابل، کسانی هم که او را کافر و ملحد می دانند، در تلاشند تا با استشهاد به چنین ابیاتی، حافظ را شاعری معرفی کنند که با اندیشه های الهی و دینی، سرِ ستیز و عناد داشته است.
نگارنده بدون اینکه ادعایی در زمینهٔ شناخت حافظ داشته باشد، معتقد است که اگر اندیشهٔ حافظ به درستی فهم و تبیین شود، ابیاتی همچون بیت موردِ بحث، با نظام اندیشگانی حافظ و نظرگاهِ دینی او، سنخیٌتی تام دارد.
حافظ یکی از واقع بینانه ترین شاعران اندیشه ورزِ زبان فارسی است. او بدون تعصب و جزم اندیشی، و بدون آنکه بخواهد ذرّه ای از جایگاه  والای  انسان بکاهد، به معرفی ویژگی‌های جسمی و روحیِ او، آن گونه که عقل اقتضا می کند، می پردازد. به طور مثال معتقد است که اقتضای طبیعت انسان، مرتکب شدن گناه و اشتباه است و نمی توان از آفریده ای با این ویژگی ها، انتظار عصمت داشت:
پدرم روضهٔ رضوان به دو گندم بفروخت/ ناخلف باشم اگر من به جُوی نفروشم
                       ***
آنجا که برق عصیان، بر آدم صفی زد/ ما را چگونه زیبَد، دعوایِ بی گناهی
                       ***
نه من از پردهٔ تقوا به درافتادم و بس/ پدرم نیز بهشتِ ابد از دست بهشت
                       ***
او به همین سیاق، جهان را نیز، آن گونه که می بیند، توصیف می کند و با تأسی به قرآن معتقد می شود که انسان، با وجود چنین دنیایی، آفریده نشده است تا در لذت و کامرانی بزیَد بلکه«لقد خلقنا الانسان فی کبد ».
با چنین اندیشه ای نمی توان انتظار داشت که انسان، شاکلهٔ جهان و آفرینش را همواره بر وفق مراد خود و بدون بی مهری ها و ناملایمات، انتظار داشته باشد. بنابراین دنیا را پست و دَنی توصیف می کند:

 غمِ دنیای دَنی چند خوری؟ باده بخور / حیف باشد دلِ دانا، که مُشَوَّش باشد

اگر به این مقوله باور داشته باشیم که دنیا، پست و دنی است و این دنیای پست را صانعی آگاه، به این هیئت و شمایل آفریده است و ما آدم ها را هم طوری در این دنیا آفریده تا ظرفیتِ انجام خطا و گناه داشته باشیم، پس چنین دنیایی، کاملاً مطلوب و بی عیب نیست و در آن خطا و ایراد فراوان وجود دارد.منتهی این خطایی که در قلم صنعِ صانع رفته است، سهوی و از روی کم خردی نبوده است بلکه چنین ریخت و شمایلی، کاملاً  آگاهانه و خردمندانه طراحی شده است.
با این وصف، اگر  حافظ معتقد است که خطا بر قلم صنع رفته است، مطلقاً  به این معنی نیست که قلم خداوند به دلیل ناتوانی یا ناآگاهی او، طبق میل ما نچرخیده است، بلکه می تواند به این معنی باشد که تمایلات عمومِ ما انسان ها، با ارادهٔ آفریننده، همخوانی ندارد. همانگونه که اجتماعی زیستنِ انسان، مقتضیاتی دارد که با آزادیِ بی حدّ و حصر و مطلوبِ او، همخوان نیست. بنابراین، پیرِ  پاک نظرِ حافظ، که قاعدتاً مراحل و منازلی از  او جلوتر است، ناهمخوانی ها را برای مریدانی همچون حافظ، دقیق و اندیشمندانه توضیح می دهد و روشن می کند؛ اما خودِ حافظ، به عنوان انسانی زمینی که تمایلات و علائق دنیایی فراوانی دارد و ساختار دنیا را بر خلاف آرزوهایش می بیند، چنین ساختاری را نمی تواند با چشم حقیقت بینِ پیر ببیند و در جایگاه رفیع او قرار بگیرد. بنابراین آنچه به ظاهر پیش مریدان، خطا نامیده می شود، به چشم پیر و مراد، عینِ حکمت و زیبایی جلوه می کند. به همین دلیل، حافظ، بر نظر پاک او آفرین می گوید.

مخلص کلام اینکه: حافظ در این قصه، یک ظاهربینی و یک باطن بینی را شرح می دهد. به این معنی که  باطن بینان، بر خلافِ ظاهر بینان،  تجزیه و تحلیل خود را بر اساس حقیقت اشیا و موجودات بیان می کنند نه ظاهرِ آن. یا به تعبیر رساتر:
آنچه در آینه، جوان بیند/ پیر در خشت خام، آن بیند