دکتر غلامحسین نظامی*
دکتر خیراندیش زاده ی دشتستان است که تحصیلات خود را تا پایان متوسطه در شهر برازجان به پایان رساند و در سال 1355 برای تحصیل در دوره ی لیسانس تاریخ دانشگاه مشهد عازم آن شهر شد. علاقمندی به ادامه تحصیل وی را به دانشگاه تهران کشاند تا عطش خود را از استادان مهّم و معروف آن جا فرو نشاند. هم در این زمان بود که به دلیل هوشمندی، تیزبینی و مطالعه جدی در تاریخ، مدرس دوره های تخصصی آموزش تاریخ آموزش و پرورش کشور شد و در شمار مؤلفان کتب درسی تاریخ متوسطه در آمد.
مطالعه منظم و نظام مند، سعی در یافتن مجاری تحلیل، دخالت منظق و وفاداری و توجه به مکتب های تاریخ نگاری از ویژگی های مهم دکتر خیراندیش است که وی را از ابتدا در بین تلاش گران عرصه تاریخ شاخص نمود. به طوری که در گفتار و نوشتار، این وجه از تفکر و استنتاج منظقی از مباحث تاریخی ایشان دیده می شود.

بنا به ماهیت تحصیلات عالیه و گرایش تخصصی، دکتر خیراندیش دوره مغول را برگزید و بعد در دوره ی دکترا نیز پایان نامه خود را در همین گرایش به پایان برد. اما به جز تخصص مذکور، استاد خیراندیش در مباحث تاریخ جهان، ایران باستان، جنوب و خلیج فارس نیز تبحر دارند. با انتقال از آموزش و پرورش به آموزش عالی از اوایل دهه هفتاد خورشیدی در پروه تاریخ دانشگاه شیراز مشغول به کار شد که هنوز ادامه دارد. در این مدت خدمات فراوانی در «ریاست انتشارات و رییس گروه تاریخ این بخش» داشته اند و شاگردان زیادی را تربیت کرده اند. در عین حال مدت مدیدی به عنوان سردبیر مجله ماه تاریخ و جغرافیا و مجله رشد آموزش تاریخ مشغول به خدمت بوده است.
در دو دهه اخیر به کشورهای مختلف دنیا مسافرت نموده و در کنفرانس های بین المللی ارایه مقاله داشته است. و یک سال هم به عنوان فرصت مطالعاتی در انگلستان به مطالعه و تحقیق و منابع مهم تاریخ ایران پرداخته است. ماحصل زندگی علمی دکتر خیراندیش علاوه بر سی سال تدریس تاریخ، تالیف تالیف و ترجمه ده ها مقاله و کتاب است که در نظام آموزشی به عنوان کتب پایه مورد استفاده است و هم مناب پژوهشگری تاریخ به شمار می رود.
ویژگی دقت نظر، استدلال در بحث، نظام مندی مقالات و سخنرانی ها با تکیه بر منابع جدید باعث شهرت ملّی دکتر خیراندیش به طوری که به عنوان مؤلف برگزیده کتاب های درسی تاریخ و چهره ماندگار آموزش و پرورش شناخته شده است.
چنان که گفته شد دکتر خیراندیش تألیفات متعددی از جمله کتاب و مقاله دارند ولی عنوان مطلب بنده «مورخ ِ مترجم» است از این رو در این جا به معرفی چند اثر ایشان در زمینه ی ترجمه می پردازم. اما قبل از معرفی لازم می دانم نظر استاد خیراندیش را در مورد ترجمه بازگو کنم:
«ترجمه یک کار علمی و فنی و مهم تر از آن یک اقدام فرهنگی است. ترجمه تنها قدرت برگردان الفاظ، کلمات و عبارات نیست، بلکه یک کار کاملاً تخصصی است. در واقع برگردان مباحث فرهنگی به زبان و فرهنگ دیگر است. بنابراین حوزه های ترجمه، خاص و منفک از یکدیگرند. از این رو به طور قطع هرکس که توانایی ترجمه دارد می بایست در حوزه و رشته علمی خودش به فعالیت بپردازد. حوزه ترجمه تاریخ از زیست شناسی و مکانیک، کاملاً جداست. در این مورد درک مفاهیم فرهنگی آن حوزه و زبان ترجمه از همه چیز بالاتر است.»
با این نظر استاد به ترجمه، به معرفی آثار وی در این زمینه می پردازم:
1-    برازجان، نوشته «ویلم فلور»
چنان که دکتر خیراندیش نقل می نماید ویلم فلور در سفر سال 1378 نوشته ای به نام برازجان، شخصاً به استاد داده و در مورد اهمیت نوشته ی مذکور توضیحاتی است چنان که دکتر خیراندیش به ترجمه آن شایق می شود. این کتاب در سال 1388 توسط انتشارات آبادبوم در 103 صفحه به چاپ رسیده است.
این کتاب، اطلاعات ارزشمندی از برازجان بر مبنای اسناد هلندی ها و منابع دیگر اروپایی به دست می دهد و ساختار آن بر مبنای تحلیلی از نقش سیاسی، اجتماعی و اقتصادی این شهر در قرن نوزدهم و دوره قاجار است.
برای درک بهتر مطالب، مترجم محترم با توضیحات لازم در پانوشت، خواننده را یاری می نماید.
این کتاب نقش برازجان را به عنوان «پس کرانه» یا  «پشت بندر» در مجاورت سواحل ایران در خلیج فارس را تشریح می نماید و با ملاحظاتی که مترجم نیز متذکر شده در مطالعات منطقه ای بسیار مفید است.
2-مغولان در تاریخ
«مغولان در تاریخ» نوشته «برتولد اشپولر» (1990-1911) مغول شناس معروف آلمانی است که ترجمه ی فوق از برگردان انگلیسی آن توسط «جئو فری ویلر» صورت گرفته است.  این کتاب در سال 1389 در 234 صفحه توسط انتشارات آبادبوم منتشر شد.
مؤلف کتاب با آثار دیگری نظیر «ایران در قرون نخستین اسلامی»، «جهان اسلام» و «تاریخ مغول در ایران»، برای علاقمندان به تاریخ نامی آشنا دارد. اما این ترجمه از کتاب «مغولان در تاریخ»، نخستین بار است که توسط دکتر خیراندیش صورت می گیرد.
مترجم در مقدمه خود می گوید: «او در جستجوی عناصر جهانی در مقدمات و مبادی تاریخ مغولان است و در همین راستا نیز آسیای مرکزی را به عنوان خاستگاه مغولان از یک محدوده بسته جغرافیایی به یک مفهوم گسترش یافته جهانی ارتقاء می دهد.»
علاوه بر آن به دلیل موقعیت علمی، تخصص و تبحّر مترجم در موضوع خاص تاریخ مغول و بیش از دو دهه تدریس و نگارش در این زمینه، این اثر با توضیحات مترجم می تواند مرجع خوبی برای مطالعات مغول شناسی و تاریخ جهانی باشد.
3-سواحل خلیج فارس
سواحل خلیج فارس، اثر ج.ج لوریمر، سرکنسول انگلیس در سال 1913 در بوشهر است و بخشی از یک مجموعه بزرگ تر درباره تاریخ و جغرافیای خلیج فارس است. شایان ذکر است که ترجمه ای از این مبحث تحت عنوان «تاریخ و جغرافیای استان بوشهر» در سال 1379 توسط شادروان حجت الاسلام والمسلمین سیدمحمدحسن نبوی از ترجمه عربی آن به فارسی ترجمه شده است.
اثر حاضر در واقع ترجمه مباحث جغرافیای استان بوشهر در اوایل قرن بیستم است که با حواشی و توضیحات مفید توسط دکتر خیراندیش از متن انگلیسی به فارسی ترجمه شده و در شناخت بخش های مختلف استان بوشهر در اوایل قرن بیستم مفید است. کتاب حاضر در 270 صفحه در سال 1384 توسط انتشارات آبادبوم به چاپ رسیده است.

* مورخ و  مدیریت اسناد و کتابخانه ملی بوشهر