
اتحاد خبر -امان الله شبانکاره :تاریخچه زلزله های اخیر کشورمان نشان میدهد که از اوایل این قرن تقریباً هر ده سال یک زلزلۀ مخرب داشتهایم که منجر به تخریب گستردۀ منازل و مرگ ساکنین آن و خسارتهای عمدۀ اقتصادی شده است بطوری که زلزلۀ خرداد 1369 در منجیل، دهها هزار نفر تلفات به بار آورد. بررسی عملکرد ساختمان های مختلف در این زلزله های مخرب ...
امان الله شبانکاره
تاریخچه زلزله های اخیر کشورمان نشان میدهد که از اوایل این قرن تقریباً هر ده سال یک زلزلۀ مخرب داشتهایم که منجر به تخریب گستردۀ منازل و مرگ ساکنین آن و خسارتهای عمدۀ اقتصادی شده است بطوری که زلزلۀ خرداد 1369 در منجیل، دهها هزار نفر تلفات به بار آورد. بررسی عملکرد ساختمان های مختلف در این زلزله های مخرب گواه آن است که اگر ساختمانهای آجری را در یک کفه و سازههایی نظیر پل، سوله، سیلو، سد، تونل، برج آب، ساختمانهای بتنی و . . . را ( که ابنیۀ مهندسی میخوانیم) در کفۀ دیگر بگذاریم، آمار تلفات جانی و تخریب کامل بنا تقریباً تماماً به گروه اول تعلق داشته و گروه دوم به طور نسبی آمار بسیار پایینی را دارد. لذا اهمیت اجتماعی در مدیریت بحران های این قبیل ساختمان های مهندسی را دوچندان خواهد کرد.
تاریخچه زلزله های کشور ایران نشان می دهد که خانه های روستایی که در معرض زلزله هایی با بزرگی 5/5 ریشتر يا بیشتر قرار گرفتهاند، بصورت کلی یا عمده تخریب شدهاند. بنابراین وقتی عملکرد ساختمانها را بین دو کشور ایران و مثلاً ایالات متحدۀ آمریکا مقایسه کنیم در مییابیم که در دو زلزلۀ مشابه، در ایران هزاران نفر کشته و بیخانمان شدهاند در حالی که در امریکا تلفات جانی بسیار اندک بوده است. این وضعیت اسفبار عمدتاً از انهدام ساختمانهای آجری (و یا خشتی و سنگی) ناشی میشود که نوع غالب در معماری شهری و روستایی ماست. این تیپ سازهای فاقد شرایط و ضوابط لازم برای ایستایی لرزهای است و لذا مادامی که تغییرات لازم در آن داده نشود، باید هر از چندگاه شاهد حوادث دردناکی مشابه آنچه در منجیل، رودبار و کرمانشاهی دیگر روی داد باشیم. بهتر است اشاره کنم که علاوه بر زلزلههای بزرگ، حتی زلزلههای متوسط نیز گاهی در ایران فاجعه آفریدهاند. در جدول زیر 15 زلزله قابل تامل و با تلفات زیاد که در قرن اخیر در ایران رخ داده است گردآوری شده است. از این جدول ملاحظه میشود که زلزلهای چون زلزلۀ کجدرخت(1302) با بزرگی 8/5 ریشتر، موجب مرگ 780 نفر میشود؛ یا زلزلۀ گیسک کرمان به سال 1356 با بزرگی 7/5 ریشتر چند آبادی را نابود کرد(دارتنگل، گیسک، سربانج) و سبب مرگ 665 نفر شد.
|
سال |
مرکز زلزله |
بزرگی بر حسب ریشتر |
تعداد تلفات |
|
1290 |
راور(کرمان) |
2/6 |
70 |
|
1302 |
کجدرخت |
8/5 |
780 |
|
1302 |
شمال بجنورد(بین ایران و شوری) |
3/7 |
3200 |
|
1309 |
سلماس |
2/7 |
2500 |
|
1319 |
شمال بیرجند |
1/6 |
680 |
|
1341 |
بوئین زهرا |
2/7 |
12200 |
|
1347 |
دشت بیاض ، فردوس و کاخک |
4/7 |
12000 |
|
1351 |
فارس |
9/6 |
5000 |
|
1356 |
کرمان |
7/5 |
665 |
|
1357 |
طبس |
3/7 |
18000 |
|
1369 |
رودبار و منجیل |
3/7 |
40000 |
|
1376 |
قائنات |
3/7 |
1567 |
|
1382 |
بم |
6/6 |
35000 |
|
1392 |
شنبه(شهر) دهستان طسوج |
3/6 |
60 |
|
1396 |
ازگله، کرمانشاه |
3/7 |
530 |
در سال 1392 نیز در منطقه کاکی و شنبه و برازجان در استان بوشهر زلزله های دیگری رخ داد که به علت همان نقصهای موجود در ساختمانهای زلزله بم و زلزله رودبار و منجیل در سال 1369، با توجه به کوچک بودن جمعیت منطقه تلفات جانی و مالی نسبتاً بالایی دربرداشت. از کل جمعیت استان بوشهر حدود 35 تا 40 درصد در روستاها زندگی میکنند که متأسفانه خانه های این قشر از جمعیت که اکثراً با مصالح بنایی ساخته شدهاند، در برابر زلزله مقاوم نیستند، که برای ساخت ساختمانهای جدید و بهسازی ساختمانهای قدیمی باید راهکارهای مقرون به صرفه و اجرایی به این قشر از مردم ارائه شود.
به طور کلی با نگاهی به تاریخچۀ زلزله های کشور مشخص میشود که خانههای روستایی که در ناحیۀ مرکزی زلزله هایی با بزرگی بیش از 5/5 ریشتر قرار گرفته باشند در معرض خطر ترک خوردن و فروریختن هستند. البته ساختمانهای آجری شهری که با ملات سیمان چیده شده باشند، مقاومت بیشتری دارند و ممکن است در برابر زلزله هایی با بزرگی 6 تا 5/6 ریشتر نیز پایدار بماند. اما برای اغلب ساختمانهای آجری بدون شناژ تحمل زلزله هایی با بزرگی 7 یا بیشتر، امکانپذیر نیست و این قبیل ساختمانها بر اثر زلزله فرو میریزند.
بدون شک بالا بردن کیفیت مصالح و نحوه ساخت ، یکپارچگی سقف و سبک کردن آن ، و نیز تعبیه عناصری که نرمی ساختمان را افزایش دهد(مانند کلافهای افقی) میتواند سبب افزایش مقاومت ساختمان شود، اما هیچیک از این تمهیدات به معنای تضمین پایداری قطعی سازه در مقابل زلزله های مخرب نیست. لازم است در کنار مقاوم سازی های سازه ای، نقشه جامع مدیریت بحران شهری نیز تدوین شود. بطوریکه در هر شهر بافت های آسیب پذیر، متوسط، مقاوم لرزه ای در یک مطالعه میدانی شناخته و استخراج شوند و بر اساس داده های بدست آمده تجزیه و تحلیل شوند و پس از آن سناریوهای مدیریت بحران تدوین و طرح ریزی گردند. روشن است که حوادث طبیعی در کشورهای پیشرفته همچون ژاپن، آمریکا و اروپا از نگاه مسئولین و مردم همیشه دارای یک تعریف واحد است و در مواجهه با آن دوگانگی رفتاری مشاهده نمی شود که برای رسیدن به این مهم (رسیدن به درک مشترک) نیازمند یک بسته اجتماعی گسترده شامل جامعه شناسی منطقه ای، مدیریت آموزش انسانی، مدیریت بحران، ارتقا کیفیت ساخت و سازه های مهندسی و افزایش توانایی بازیابی از زیرساخت های آسیب دیده است. همانطور که گفته شد بحران هایی اینچنینی را جامعه اداره می کند و نه یک قشر خاص از مسئولین، مردم یا مهندسین.