خسرو دهقانی (عضو شورای مرکزی حزب کارگزاران سازندگی شعبه بوشهر):  پدیده دوم خرداد به نظرم یک حلقه از زنجیره تکامل جمهوری اسلامی بود و   شعار اصلی انقلاب اسلامی بدون شک استقلال، آزادی و جمهوریت با صبغه اسلامیت بود. با توجه به سیر تاریخی ایران، در این شعار یک واقع گرایی تجربی و تاریخی نهفته بود. در جنگ تحمیلی هشت ساله استقلال کشور تثبیت شد. در دوم خرداد 76 نوبت به متجلی شدن مردمسالاری رسید .  

دوم خرداد ماحصل یک فرآیند سیاسی و اقتصادی و تاریخی بود. بعد از جنگ هشت ساله، در دولت سازندگی رویکردهای دولت تا حدودی عوض شد. ترمیم خرابی های جنگ و افزایش جوانان جویای کار یک سیاست خارجی اقتصاد محور را ایجاب می کرد که دولت در همین راستا شروع به تنش زدایی با دنیای خارج و به خصوص اروپا نمود.   بازسازی اقتصادی و به خصوص تاسیس مراکز اموزش عالی جدید، منجر به ورود طبقه متوسط جدید و به ویژه اقشار دانشجویی به عرصه های اجتماعی و سیاسی شد.    به طور قطع نیازها و انگیزه های اقشار جدید با توجه به فرماسیون و صورتبندی جدید سیاست با دوران جنگ تحمیلی متفاوت بود. دوران سازندگی زمینه را برای فعالیت های اجتماعی و اقتصادی مبتنی بر بازار آزاد تا حدودی فراهم کرده بود.

جنبش دانشجویی به صورت زیرپوستی فعال شده بود و نشانه هایی از تمایل بیشتر به مشارکت سیاسی بیشتر در اقشار مختلف دیده می شد. در دوران سازندگی جناح راست مدرن به رهبری هاشمی و تیم تکنوکرات او بر توسعه اقتصادی و اجتماعی تاکید داشت. درهمین بین اختلاف تدریجی هاشمی با جناح راست سنتی در آستانه انتخابات مجلس پنجم  بر سر چینش کاندیداها منجر به شکل گیری کارگزاران سازندگی شد و حلقه هاشمی را به جناح چپ متمابل تر کرد . در انتخابات دوم خرداد 76 همگرایی راست مدرن و چپ منجر به اتفاق غیر منتظره ای شد که به "جنبش دوم خرداد" موسوم گشت . جناح چپ حتی خود نیز غافلگیر شد به طوری که رهبران آن بعدا اعتراف کردند اصلا پیروزی در ابعاد وسیع در مخیله آنها نمی گنجیده است . دوم خرداد در واقع بهره برداری حداکثری مردم در یک بزنگاه تاریخی از ظرفیت های قانون اساسی برای نه گفتن به روند موجود اداره کشور و لزوم تغییر در ییاست ها بود . دوم خرداد در جمهوری اسلامی در واقع یک دگردیسی رخ داد و فصل جدیدی تحت عنوان اصلاحات آغاز گشت. جناح چپی که سردمداران آن زمانی انقلابیون دو آتشه بودند، حالا به مشی اصلاح طلبی رسیده بودند و بهترین پارادایم را برای تداوم انقلاب اسلامی و آینده کشور اصلاحات سیاسی و اقتصادی می دانستند .

رهبران فکری و ابزاری دوم خرداد هر چند ممکن بود در استراتژی پیش رو اهداف واحدی داشتند، اما در به کارگیری تاکتیک ها و میزان سرعت اصلاحات دچار اختلاف سلیقه ها و اختلاف نظرهای گاه فاحش بودند و همین موضوع تا حدودی بر مشی این طیف اثر منفی گذاشت . دولت اصلاحات در طی 8 سال توانست برخی شعارها را نهادینه کند ولی به نظرم عدم نهادینگی تاریخی جامعه و ضعف در درک دقیق اوضاع سیاسی و اجتماعی و همچنین انشقاق در لایه های مختلف ان و عدم اجماع در بکار گیری یک استراتژی واحد و همچنین نخبه گرایی شدید باعث شکست آن در انتخابات 84 شد . این طیف سیاسی بعد از انتخابات اخیر ریاست جمهوری با بهره گیری از برخی تجارب سعی در بازسازی خود و بازگشت به قدرت دارد . به دلیل عدم شکل گیری احزاب فراگیر، جامعه سیاسی ایران جامعه ای سیال است که بنا به فراخور مسایل اقتصادی و معیشتی و همچنین سازوکارهای انتخاباتی می تواند به جناح خاصی متمایل شود . آینده اصلاح و اصلاح طلبی از یک طرف به میزان اجماع آنها بر مدل های اصلاح طلبانه و از طرف دیگر به متغبرهای افتصادی و بین المللی بستگی خواهد داشت. / ا.ح.