زن در عصر مشروطه
مطلب غفاری:

در دوره جنبش مشروطه انجمن‌های سری و نیمه‌سری زیادی در ایران به وجود آمدند. در این دوران انجمن‌های زنان نیز به طور مخفیانه شکل گرفتند که در جنبش مشروطه شرکت می‌کردند و بعدها، در سالهای پس از تشکیل مجلس و جنگ جهانی دوم سازمان‌هایی تاسیس شدند که به حقوق زنان می‌پرداختند
پس از تشکیل نخستین کنگره حزب کمونیست ایران در بندر انزلی (۱۲۹۹)، تعدادی از زنان رشت جمعیت پیک سعادت نسوان را برای پی‌گیری حقوق سیاسی و اجتماعی زنان تاسیس کردند. موسسان اولیه انجمن عبارت بودند از: روشنک نوعدوست، جمیله صدیقی، سکینه شبرنگ، و اورانوس پاریاب.
این انجمن به تاسیس مدرسه دخترانه، کلاس‌های صنایع دست‌دوزی، کتابخانه، برپایی تئاتر و سخنرانی برای زنان می‌پرداختند. آنان نشریه «پیک سعادت نسوان» را نیز منتشر می‌کردند که نخستین نشریه چپ در ایران بود. صاحب امتیاز این نشریه روشنک نوعدوست بود.
بعدها جمیله صدیقی و شوکت روستا در حکومت رضاشاه پهلوی به چهار سال زندان محکوم شدند.
جمعیت نسوان وطنخواه
جمعیت نسوان وطنخواه (۱۳۰۱-۱۳۱۱) یکی از سازمان‌های رادیکال شناخته شده زنان در تهران بود که در سال ۱۳۰۱ توسط تعدادی از زنان روشنفکر ایرانی تشکیل شد. این سازمان نشریه نسوان وطنخواه را منتشر می‌کرد و تعداد قابل ملاحظه‌ای از اعضای آن گرایشات چپ داشتند.
تاریخچه
در دوره انقلاب مشروطه انجمن‌های سری و نیمه‌سری زیادی در ایران به وجود آمدند. در این دوران انجمن‌های زنان نیز به طور مخفیانه شکل گرفتند که در جنبش مشروطه شرکت می‌کردند و بعدها، در سالهای پس از تشکیل مجلس و جنگ جهانی دوم سازمان‌هایی تاسیس شدند که به حقوق زنان می‌پرداختند.
اهداف و فعالیت‌ها
اهداف جمعیت نسوان وطن‌خواه ایران آموزش دختران، گسترش صنایع ملی، تحصیل زنان بزرگسال
(کلاس‌های اکابر)، حمایت از دختران بی‌سرپرست و تاسیس بیمارستان برای زنان فقیر، به دست آوردن حقوق زنان و رفع حجاب و ترویج کالاهای ایرانی بود (مثلا یکی از شعارهای این جمعیت، «پوشیدن لباس وطنی» بود).. نشریه نسوان وطنخواه نیز درباره حقوق زنان، خطرهای ازدواج زودهنگام دختران، آموزش زنان، اصلاحات اجتماعی و ادبیات می‌نوشد.
محترم اسکندری سازمان دهنده اصلی این جمعیت و نخستین رئیس آن بود. او همچنین ناشر نشریه نسوان وطنخواه بود. سخنرانی‌های او در حمایت از تحصیل زنان و علیه حجاب بود و راهپیمایی‌های اعضای جمعیت را برنامه‌ریزی می‌کرد.
جمعیت نسوان وطنخواه با کمک میرزاده عشقی نمایشنامه‌ای به نام «آدم و حوا» با محوریت آزادی زنان آماده کرد و در بهار ۱۹۱۰ در پارک اتابک اجرا کرد. پنج هزار زن (از جمله برخی از زنان اروپایی) به تماشای آن آمدند و چهارصد تومان جمع شد ولی بعدابه دلیل مخالفت شدید روحانیان تهران اجرای آن ممنوع شد. نسوان وطنخواه با اجرای این برنامه و درآمد حاصل از فروش بلیط آن مخارج کلاس‌های اکابر برای زنان را تامین کرد. این نمایش نخستین تئاتر زنان در ایران بود.
در یکی از راهپیمایی‌ها، جمعیت نسوان وطن خواه جزوه‌هایی به نام مکر زنان علیه حقوق زنان را که توسط برخی مرتجعین نوشته و توزیع شده بود، از تمام مناطق خریدند و در میدان توپخانه به آتش کشیدند و با این عمل مبارزه خود را با خرافات اعلام کردند. به همین دلیل بسیاری از آنان، از جمله محترم اسکندری بازداشت شدند و خانه وی مورد حمله رهبران مذهبی قرار گرفت و غارت شده ، به آتش کشیده شد.پس از مرگ محترم اسکندری، مستوره افشار (۱۲۵۹-۱۳۲۴) که از اعضای اولیه جمعیت بود در سال ۱۳۰۳ برای ریاست انجمن انتخاب شد. این انجمن در سال ۱۳۱۱ میزبان کنگره نسوان شرق بود.
اعضای جمعیت نسوان وطنخواه عبارت بودند از: نخستین رئیس محترم اسکندری، و پس از فوت او مستوره افشار. نایب رئیس ملوک اسکندری (که صاحب امتیاز مجله نسوان وطنخواه نیز بود)، منشی اول و از نویسندگان باقدرت مجله نورالهدی منگنه، معلم کلاس اکابر نصرت مشیری، منشی دوم خانم شریفی، بازرس عباسه پایور، بازرس ملکه ابوالفتح‌زاده، دیگر اعضای هیئت مدیره: صفیه اسکندری، طوبی بقائی، عفت‌الملوک و نظم‌الملوک خواجه‌نوری، فخرعظمی ارغون، هایده مقبل، توران افشار، اخترالسلطنه سیادت، آصف‌الملوک، اخترالسلطنه فروهر، عشرت‌الزمان آصف و …
مردانی چون سعید نفیسی ، رضازاده شفق ، میرزاده عشقی ، و ابراهیم خواجه‌نوری نیز از فعالیت‌های این سازمان حمایت می‌کردند.
بعدها گروهی از اعضای جوان و مارکسیست این جمعیت سازمان بیداری زنان را تشکیل دادند.
اولين نشريات زنان در ايران:
پیک سعادت نسوان نشریه‌ای برای زنان و نخستین نشریه با گرایش چپ در ایران بود.
این نشریه در سال ۱۳۰۶توسط جمعیت پیک سعادت نسوان به صاحب امتیازی روشنک نوعدوست در رشت منتشر می‌شد و در سایر شهرهای ایران نیز خواننده داشت.
مقاله‌های آن اجتماعی، ادبی و درباره حقوق زنان بود.
عالم نسوان مجله‌ای بود که توسط انجمن فارغ ‌التحصیلان مدرسه دخترانه آمریکایی تهران چاپ می‌شد. شمارهٔ نخست سال ۱۳۰۰ به طبع رسید و چاپ مجله به مدت حدود ۱۴ سال ادامه یافت. موضوع مقاله‌های مجله گسترده بود و شامل گزارش‌های پزشکی، ترفندهای خانه‌داری، مد لباس در غرب، آثار ادبی و اخبار جنبش‌های فمینیستی جهان می‌شد. این مجله به چاپ مطالبی در تقبیح ازدواج زودهنگام دختران، نبود حقوق سیاسی زن در ایران، و حجاب هم می‌پرداخت. به خصوص در سال‌های آخر دست به انتقادهای تندی از شرایط بد زنان می‌زد. چاپ مجله، پس از اعلام کشف حجاب از سوی رضاشاه، متوقف شد. این را بی‌ارتباط به صراحت لهجهٔ مجله ندانسته‌اند. از دلایلی که برای عمر به‌نسبت دراز مجله برشمرده‌اند وابستگی‌اش به مدرسهٔ دخترانهٔ آمریکایی در تهران در زمان فعالیتش است.جهان زنان مجله‌ای ویژه زنان بود که آفاق پارسا به سال ۱۹۲۱ در مشهد چاپ آن را آغاز کرد و بعدها انتشارش را در تهران ادامه داد. به رغم اتخاذ عمدی لحنی میانه‌رو هنگام سخن‌راندن درآموزش زنان، چاپ مجله خالی از مصیبتی نبود. توضیح آنکه پس از نشر نامهٔ سردبیر پیرامون کشف حجاب و حقوق برابر، در شماره‌ای از مجله، نویسنده مغضوب و کاشانه‌اش تاراج شد. آفاق پارسا در نهایت به تهران تبعید شد و چاپ مجله در آنجا پی گرفته شد.
دانش نخستین نشریه دوره‌ای زنان در تاریخ ایران است. این نشریهٔ هفتگی در سال ۱۲۸۹ توسط انجمنی از زنان و با سردبیری خانم دکتر کحال۲ چاپ می‌شد.
این هفته نامه در هشت صفحه در تیراژ بالا تا ۳۰ شماره منتشر می‌شد.در نخستین شماره دانش توضیح داده شده بود که این مجله فقط به موضوعات خانوادگی «تعلیم خانه‌داری، شوهرداری و بچه‌داری و ...» می‌پردازد و«از پولتیک (سیاست) مذاکره نخواهد شد». در عمل نیز به مسایل سنتی زنانه مورد علاقه زنان طبقه متوسط و بالا (نظیر بهداشت، درمان و بچه‌داری) می‌پرداخت و خواستار اصلاحات اجتماعی نبود و دیدگاه اجتماعی و سیاسی آن بسیار میانه‌رو بود. هرچند که گاهی به موضوعاتی نظیر زنانی که به طور غیرقانونی بچه‌دار می‌شدند و کودکان سرراهی، بی‌حرمتی‌هایی که گاه در خیابان به زنان می‌شد، و زنان طبقه متوسط شهری که پس از ازدواج به چشم کنیز برای شوهرانشان دیده می‌شدند هم می‌پرداخت.دختران ایرانی نشریه‌ای فمینیستی بود که در سال ۱۳۱۰ توسط زندخت شیرازی در شیراز انتشار می‌یافت ولی توسط حکومت توقیف شد.
در این نشریه اخباری از فعالیت‌های فمینیستی سایر کشورهای دنیا چاپ می‌شد. سرمقاله‌های دختران ایران را اغلب زندخت شیرازی می‌نوشت و به حقوق زنان می‌پرداخت. او نظریه‌های فرودستی زیست‌شناختی زنان را رد می‌کرد و همچنین زنان را تشویق می‌کرد خواسته‌ها و حقوق خود را با جسارت بیان و پی‌گیری کنند. همچنین در آن مطالب ادبی و شعرهای انقلابی منتشر می‌شد (برای نمونه، شعرهای زندخت شیرازی در آن به چاپ می‌رسید که از رادیکال‌ترین گرایش‌های فمینیستی در ایران بودند)
هدف انتشار این نشریه در این شعار خلاصه شده بود: «آرزوی دختران ایران، بیداری زنان ایران است». نویسندگانی همچون صدیقه دولت آبادی، کاظم زاده ایرانشهر، رشید یاسمی، سعید نفیسی، جمال زاده و دکتر هوشیار نیز در این نشریه می‌نوشتند.
این نشریه پس از ۷ ماه توقیف شد و حملات و نقدهای شدیدی بر زندخت شد. زندخت پس از چند سال از شیراز به تهران رفت و بدون داشتن امکانات مادی کافی در میدان فردوسی اتاقی اجاره کرد و انتشار نشریه را پی گرفت.
پس از انقلاب مشروطه
تنها معدودی از این زنان ِ طرفدار مشروطیت، هوادار حقوق زنان بودند اما نخستین زنانی که در جنبش حقوق زنان ایران شرکت کردند یا خودشان از مشروطه‌خواهان و فعالان جنبش ملی دهه ۱۲۸۰ بودند (مانند صدیقه دولت‌آبادی و بانو امیر صحی ماه ‌سلطان) و یا از خانواده‌های روشنفکر ملی‌گرا بودند (مانند محترم اسکندری). بعد از سرد شدن تب مشروطه‌خواهی،
«انبوه زنان بی‌سواد به اندرونی‌های سابق خود بازگشتند» و تنها زنان تحصیل‌کرده و روشنفکر جنبش حقوق زنان را پی گرفتند..
در این زمان مردان مشروطه‌خواه روشنفکری همچون میرزاده عشقی، ملک‌الشعرا بهار، ایرج میرزا و ... نیز از جنبش نوخواسته حقوق زنان حمایت می‌کردند به ویژه در حق تحصیل و کنار گذاشتن حجاب. مثلا در ۱۲ مرداد ۱۲۹۰ حاج محمدتقی وکیل‌الرعایا، نماینده مجلس نخستین بار در ایران برابری زن و مرد را در مجلس شورا مطرح کرده و خواستار حق رای برای زنان شد که مجلس را شوکه کرد و با مخالفت یکی از روحانیان مواجه شد.. هرچند که این حمایت‌ها نتوانست نتیجه چندانی داشته باشد، اما درمقایسه با حمایت از خواسته‌های زنان در جریان انقلاب ۱۳۵۷ قابل توجه‌تر بود.