عقل پیامبر جسم است و عشق گشایش روح ؛ عقل و عشق در تضادند و تناسب ، یعنی ؛ یکی دیگری را فرایاد می آورد و هر کدام و جود دیگری را تهدید می کند .
تأملی بر معنای واژگان  این تناسب و تعارض را آشکار تر می سازد . عقل کلمه ای است عربی و بر گرفته از ابزاری است به نام « عقال » یا به فارسی  اگال  : بندی حلقوی و دایره ای شکل که عرب بیابانگرد برای کنترل و نگهداری از شتر خود در صحرا و بیابان های ماسه ای که هیچ دار و درختی یافت نمی شد  این بند را که همیشه آماده و روی سر خود داشت بر داشته و ساعد شتر را بر بازوی اوخم کرده و بر آن انداخته و شتر را در صحرا می خواباند و این بند  ، حکم «بخو» یا «پاخو» داشت و شتربان و یا مسافر درمانده ، بدون  دغدغه ی گم شدن شتر در صحرای بی انتها ساعاتی از شب را  به استراحت و خواب می پرداخت و بامداد عقال را از آرنج شتر بر می داشت و پس از مرتب کردن  دستار بر سر ، برای این که از باد و آفتاب در امان باشد عقال را بر روی آن و دور کله  ی سر خود می پیچاند و بدین منظور دستار را بر سر نگه می داشت و عقال هم از گم شدن محفوظ می ماند و همیشه در دست رس بود . و  اشتقاق عقال ، عقل است به معنی نیروی بازدارنده از بدی.
         تناسب این دو واژه در این است که جایگاه هردو سر است یکی درون سر (عقل) و دیگری به دور سر ( عقال) و از نظر عرب هردو نیروی نگهدارنده است یکی کنترل حواس و خواسته ها ی آدمی ( عقل)  و دیگری نگهدارنده ی شتر از گم شدن و دستمال از باد (عقال) در صورتی که در زبان پارسی  نام عقال « پخو یا بخو» است و فقط برای بستن حیوانا ت  . و نام عقل «خرد» است و به معنی روشنی و درخشندگی است و آن نیرویی است که  فرا راه آدمی  است و او را به سوی نیکی هدایت  و راه نمایی می کند و خرد چشمه ی زاینده است نه نیروی نگهدارنده .
عشق نیرویی است که مهر و محبت را در وجود آدمی  ایجاد می کند . عشق شادمانی و سرور ، هیجان و اختلاج وشوق دیدار را در وجود می آورد و روح آدمی را به پرواز در آسمان ها وا می دارد و اورا از قفس تن رهایی می بخشد. تعبیر عرب  از این کلمه نیز با معنا ی پارسی آن متفاوت است . در زبان عربی عشق برگرفته از نام گیاهی است ( عشقه) که از خانواده ی پیچکهاست و دور گیاهان دیگر می پیچد و از آن ها تغذیه می کند ، خودش بالنده و قوی می گرددو گیاه معشوق را زرد و ضعیف می سازد .
اما در فارسی واژه ی مترادف عشق  ، مهر است و مهر نام دیگر خورشید است و خورشید کانون نور و روشنایی و گرماست و مهر ( عشق) وقتی در دل کسی جای گرفت او را فروزان می سازد و آتش مهر و دوستی (عشق) سوزنده است و وجود مهربان (عاشق) را فروزان می سازد و کشش و ربایشی در او ایجاد می کند که خود می سوزد و همچون قطره ی شبنم که با گرمای خورشید بخار می شود و به سوی آن پر می کشد عاشق نیز از گرما و حرارت عشق می سوزد وبال می گشاید تا به معشوق می پیوندد. و اینجاست که رابطه ی خرد و مهر( عقل و عشق) در زبان پارسی و فرهنگ ایرانی یکی شدن است و همگونی  و مسیر حرکت آدمی را به سوی جان جهان و مبدأ هستی ( معشوق ازلی ) نشان می دهد .
خرد در دانش ایرانیان (که اساس دانش های بشری را تشکیل می دهد ) نمود پیدا کرده و مهر ، سرچشمه ی عرفان ایرانی است و عرفا رهروان طریقت عشق (مهربانان ) هستند که با نیرویی افزون  ، بعد جسمانی را خردمندانه در خدمت روان مهر پرور کشیده اند ودر این میان ، خداوندگار عشق و عرفان ( مولانا جلاالدین ) بعد جسمانی را با نیروی عشق در خدمت بعد روحانی در آورده بود و با سماع  جسمانی و دست افشانی و پای کوبی ، دستار از سر می انداخت ( عقل از سر به در می کرد ) می چرخید و می چرخید ؛ می پرید و می رقصید تا این که جسم را از زمین می کند و روح را از قالب به در می کرد و با سیر در آسمان به مکاشفه  می پرداخت و همچون «می»  که وقتی درجام به جوش می آید ؛ جام بلورین نیز جلوه و جمالی دیگر می یابد ؛ وقتی روح مولانا در عالم عشق سیر می کرد و به مشاهده ی معشوق می پرداخت، جسم او نیز در زمین آرام و قرار را از کف می داد ، زیرا ظرف آن مظروف بود و این جا بود که هر عقال و پاخو را می شکست و خرقه به در می کرد و اسرار دل از سینه با زبان آتشین بیرون می ریخت تا دیوان شمس شکل گرفت که میدان خرد و مهر است و خرق عقل  ، تا آیندگان ملاحظه کنند و اسرار مستی را در یابند و دُر یابند .
و پنجاه و اندی سال بعد از مولانا ، رند فرزانه ی شیراز  ، حافظ شیرین سخن ، در وجود آمد ودُردانه هایی دیگر از اقیانوس بی کران  عشق غوص کرد که  چند دانه از آن مرواریدها را تقدیم خوانندگان محترم می کنم:
« با مدعی نگویید اسرار عشق و مستی        تا بی خبر بمیرد در درد خود پرستی »0  (غزل 435)
بیانگر این است که عشق نیروی بیرون دهنده و گشاینده است که راز درون را آشکار می سازد . زیرا خود پرستی و خود خواهی نوعی کتمان است ، نوعی نگهداری درد جهل است در خود ، که آدمی را هلاک می کند ؛ چونان که با مدعی کرد ؛ زیرا اسرار عشق و سرمستی  و شادمانی را انکار می  کرد و  حقیقت را درنیافت .
اکسیر عشق است که سرها ی عارفان را شور می بخشد واز خاک به افلاک پرواز می دهد  و خاکشان را زیارتگه عشاق و سخنا نشان را گشایش اسرار می گرداند.
« مطرب عشق عجب ساز و نوایی دارد           نقش هر پرده که زد راه به جایی دارد ». ( غزل 123)
از نظر حافظ زنجیر سخت اندیشیدن به این دنیا و یا حسرت و طمع از دست دادن آن دنیا بعضی ها را گرفتار کرده یعنی ، گروهی برای رسیدن به زخارف این جیفه ی بی ارزش شبانه روز ندارند و گروهی در طمع خوشگذرانی های بهشت بدون فراهم کردن اسباب و توشه ، آینده ی خود را تاریک ساخته اند در صورتی که :
«معشوق  عیان می گذرد بر تو ولیکن            اغیار همی بیند ، از آن بسته نقاب است » ( غزل 29)
وی شادی را در همین عالم دریافته و به حقیقت پی برده است چرا که روح را از زندان جسم رهانیده ؛ اما بعضی را اغیار می داند که یا گرفتاران در منجلاب خاکند یا سر برآوردگانی بی بها بر افلاک  ، با مزجاتی ناپاک ، پس هشدار می دهد :
« ثواب روزه و حج قبول آن کس برد          که خاک در میکده ی عشق را زیارت کرد ». ( غزل 131)
تشنگی و گرسنگی  ریایی در این دنیا و در آرزوی پر کردن شکم و افطار با میوه های درخت طوبی  « تور بر شنزار افکندن است » و « باد در قفس کردن» و در خیل اغیار قرار گرفتن  ، که معشوق بر دیدگانت نقاب کشیده :
« گشاد کار مشتاقان در آن ابروی دلبند است     خدارا، یک نفس بنشین گره بگشا زپیشانی » ( غزل 474)
غم زمانه کرانه ناپدید است و نا تمام .
« غم زما نه که هیچش کران نمی بینم            دواش جز می ارغوان نمی بینم ». (غزل 358)
زندگی امروز شادمانی و شکر و سپاس است و جز شادمانی و تحمل بار اما نت انسانی چیزی نیست ،اگر خود را شناخته باشی .

بسامد واژه هایی  مانند ؛ شادی ، سرور ، اقبال ، مژده ، بشارت و... در دیوان حافظ بیش از دیگر واژه هاست
پس می سراید :
« سرم خوش است و به بانگ بلند می گویم       که من نسیم حیات از پیاله می جویم » (غزل 379)
و توصیه می کند :

 به عزم مرحله ی عشق پیش نه قدمی         که سودها کنی ار این سفر توانی کرد
جمـال یار نـدارد نقا ب و پـرده   ولـی           غبار ره بنشان تا نظر توانی کرد  ( غزل 144)
خوشا به حال کسانی که خرد را فرا راه خود ساخته اند و از راه راست  و رسیدن به حقیقت در
 کژی و کاستی  دچار نگشته اند .