سعید اسماعیلی*

سال هاست از برنامه ريزي شهري و روشها و مديريت علمي شهر ها با عناوين متفاوت از جمله طرحهاي جامع، تفصيلي، ساختاري و راهبردي و .... در جهان مي گذرد؛ كشور ما  نيز به تبع آن برنامه ريزي شهري به شكل مدرن را از دهه 40 تاكنون تجربه مي كند در اين چند دهه مشكلات و نارسايي هاي آنها تا حدودي شناخته شده  و براي رفع آنها نيز اقداماتي صورت گرفته است. شهر برازجان دومين شهر پرجمعيت استان، دروازه بوشهر به استان فارس يكي از مهمترين شهرهاي استان مي باشد كه در سالهاي 71 و 87 دو دوره بر اساس طرح جامع و تفصيلي و ساختاري و راهبردي مديريت شده است. طرحهاي فوق در اين دو دهه نتوانسته جوابگوي مشكلات شهر و همچنين فعل و انفعالات شكل گرفته در شهر باشد كه اين موارد مي تواند ناشي از عدم توانایی مالی شهرداری، ضعف مدیریت شهری، سرعت بالای تغییرات، تحولات اجتماعی و اقتصادی و کالبدی شهر، عدم مطالعه و برنامه ریزی در زمینه مسکن و طرحهای پایین دست طرح می باشد که در هر مرحله اين تحولات منجر به تحولات كالبدي شده است و پرداختن به اين موضوع پيچيده و تحليل رشد و تحول آن نيازمند شناخت دقيق از شهر، مسائل شهر و پيچيدگي ها است كه مبني بر  برنامه ريزي و سياستگذاري خواهد بود.
روند توسعه کنونی شهر برازجان و تحولات حوزه نفوذ و تغییرات اطراف شهر در قالب هیچ منطق و ساختار طبیعی مثبتی نمی گنجد بطوریکه بافت مرکزی و قدیمی شهر در حال فراموشی و از بین رفتن هویت اصلی خود می باشد و نگاه مدیریت شهری تنها به تعاونیهای اطراف شهر می باشد. چه بسا این موضوع در آینده نزدیک به یک مشکل جدی اجتماعی و اقتصادی و تهدیدی برای شهر خواهد گردید.
مطالعاتي كه مشاور در سال 1386 انجام داده نشان مي دهد كه از 1400 هكتار وسعت شهر 284 هكتار (17 درصد) اراضي باير مي باشد. در سال 86 جمعيت شهر 93000 نفر بوده و افق جمعيتي شهر براي سال 1400 حدود 114000 نفر پيش بيني شده است. در جمعيت شماري سال 90 جمعيت شهر به 96000 نفر مي رسد (یعنی در چهار سال تنها سه هزار نفر به جمعیت شهر اضافه شده است (اين امر نشان از رشد كم شهر(0.63 درصد) مي باشد. سرانه مسكوني شهر در وضع موجود 146 مترمربع و در جهت افق طرح 122 مترمربع است اين در حالي است كه طبق استانداردهاي شوراي عالي شهرسازي و معماري كشور سرانه شهري با مقياس شهر متوسطی مثل برازجان حدود 70 متر مربع بايد باشد. به عبارتي در وضع موجود سهم هر شهروند از سطح مسكوني خالص دو برابر استاندارد است كه با برنامه ريزي در درون شهر (بدون گسترش و ساخت و سازهاي بي رويه خارج از محدوده و افزایش بدون برنامه شهر) ترميم و به 122 مترمربع خواهد رسيد يعني مقداري از فضاهاي بایر وخالي شهر تحت ساخت و ساز مسكوني قرار خواهند گرفت.  اما رشد و گسترش شهر خارج از محدوده قانونی بيانگر امر ديگري است. بنابراین در تعیین ظرفیت بالفعل جمعیت پذیری شهر برازجان با توجه به مساحت فعلی شهر برازجان (1575هکتار مساحت فعلی) در سال افق طرح (1400) حدود 147000 نفر تعیین شده است که تراکم جمعیتی به 99 نفر در هکتار خواهد رسید پس با یک معادله ساده می توان دریافت هیچ نیازی به توسعه افقی شهر نمی باشد که با این مساحت شهر برازجان با جمعیت پذیری 147000 نفر تازه در حد استاندارد شهرهای متوسط خواهد بود.
براساس بند 1 ضوابط جلوگیری از افزایش محدوده شهرها مصوب مورخ 78/8/10 شورای عالی شهرسازی و معماری ایران هرگونه افزایش محدوده مصوب طرح جامع شهری تا زمانی که تراکم ناخالص جمعیتی شهرها (یعنی نسبت جمعیت به سطح مصوب) در محدوده فعلی طرح براساس طرح های مصوب تحقق پیدا نکرده باشد ممنوع و همچنین براساس بند 4 همان مصوبه هرگونه تفکیک زمین و واگذاری آن برای امر مسکن به افراد و تعاونیها و غیره در داخل حریم و محدوده استحفاضی شهرها ممنوع می باشد.
برازجان از سمت غرب و جنوب به اراضي كشاورزي و از سمت شمال به اراضي سيل گير و تپه اي و از سمت شرق بيشتر توسعه و گسترش شهر در حال شکل گرفتن می باشد و اين در حالي است كه پهنه وسيعي از اراضي بلا استفاده شهر داراي كاربري مسكوني است. بورس بازي زمين و افزايش محدوه شهر تحت اصطلاحاتي از جمله تعاوني ها كه تا حدودي داراي اهداف سوداگرانه و كسب سود در آينده مي باشد تا پاسخ به تقاضاي واقعی كساني كه نيازمند زميني براي احداث يك باب منزل مسكوني مي باشند، هزينه زيادي بر گرده شهر و شهرداری وارد می کند چنانچه درصد بالايي از معابر شهر هنوز آسفالت نشده و داراي كمترين خدمات شهري است که  به طور مثال می توان به شهرکهای فرهنگ شهر، تعاونی جهاد کشاورزی و تعاونی بهداشت و درمان، شهید اسدی 1 و 2، شهرک فتح ، تعاونی راه و شهرسازی ، کوی فرهنگیان و ... اشاره کرد. همچنين این روند باعث میشود  كمترين تحرك و ساخت و ساز در بافتهاي فرسوده شهري و قسمت هاي قديمي شهر صورت نپذيرفته و گسترش افقي شهر به سمت شرق در حال پوك كردن بافت هاي قديمي تر شهر شود بافتی که هویت اصلی شهر ماست بافتی که تکوین شهر ما از آنجا آغاز گردیده اما متاسفانه محله های خضر، سنگار، قلعه و... مورد بی مهری و فراموشی مدیریت شهری قرار گرفته است.
می توان به این موضوع اشاره کرد که  رشد و گسترش بي رويه شهر مانع از تمركز مديريت شهري و فرهنگ سازي بر اهميت سيما و منظر شهر گرديده است. ورودي هاي شهر برازجان چه از طرف بوشهر و چه از طرف شيراز بيانگر هيچ نوع حس دعوت كنندگي و خوش آمدگويي به شهر بزرگي در حد اسم برازجان ندارد. ساخت و سازهاي پراكنده در سطح شهر خصوصاً شرق شهر و وجود زمين هاي خالي مانع از شكل گيري جداره هاي شهري و كيفيت فضايي مطلوب گرديده است بطوریکه برازجان را بیشتر شبیه به یک روستای بزرگ میدانند تا شهر.

*رییس کمیسیون طرح و برنامه ریزی شهری شورای شهر برازجان