علی ایاز*

بنا به تعریفی که از  فرهنگ در فرهنگنامه ها موجود است، فرهنگ مجموعه ای از  دانش ها، آگاهی ها، باورها، ارزش ها، آداب و رسوم و مهارت های زندگی را معنی  می کنند. در حقیقت فرهنگ مرز میان بایدها و نبایدها است و ارزش های حاکم بر جامعه مجموعه فرهنگ را می سازد.
کار فرهنگی یک پروژه نیست که دارای زمانبندی بوده و برای آن آغاز و انجامی  بتوان تصور نمود بلکه کار فرهنگی یک پروسه است که  آغاز می گردد و در طول زمان و بر اساس نیاز جامعه و در چارچوب هنجار ها و ارزش های اجتماع تداوم می یابد. این نگاه به فرهنگ و خصیصه عمل فرهنگی موجب شده است تا هیچگاه جوامع انسانی خالی از رفتارهای فرهنگی نبوده و همواره سمت و سوی حرکت  فرهنگی اجتماع رو به جلو و به سمت نوگرایی و پالایش باشد. بشر بر اساس میل ذاتی و کشش عمودی خود  همواره خواهان رشد و تعالی هنجارها و امور فرهنگی جوامع خویش می باشد.
بیگمان اگر از عناصر اصلی سازنده فرهنگ که شاید در نزد نوع بشر واجد اشتراکات متعدد می باشد، درگذریم، جوامع بشری به سبب مولفه های مختلف خویش نوعا دارای فرهنگ های بیش و کم متفاوت از هم  بوده و همین تفاوت اغلب موجب زیبایی و گونه گون بودن اقلیم های انسانی گشته است. در میان این گونه گونی آنچه شاید به اشتراک در میان همه اقوام انسانی از هر دین و آیین و ملیت یافت می شود، همان میل به حفظ فرهنگ بومی خویش و نشر و اشاعه آن در میان باورمندان جامعه می باشد و البته هرگاه صاحبان  یک فرهنگ و تمدن در پاسداشت و رشد و تعالی فرهنگ خویش کسالت ورزند به تدریج  و از پس چند دوره تاریخی آرام آرام نام و نشان فرهنگی آنان در فرهنگ های مهاجم و احیانا نوظهور آمیخته شده و بتدریج با استحاله فرهنگی به میرایی و فنا رسیده است و احیانا از دل این استحاله فرهنگی کالایی غریب و محصولی نه چندان سازگار با فرهنگ پیشین بروز و ظهور  یافته است.
رفتارهای فرهنگی عمده از دو مجری به ظهور می رسند. بخش نخست آن  که در حقیقت بخش زیربنایی و اساس فرهنگ یک جامعه می باشد. آداب، رسوم و فعالیت هایی است که مردم به عنوان صاحبان اصلی فرهنگ در زندگی روزانه خود بدان عمل می نمایند و در واقع حیات و ممات آنان به نوعی تجلی از فرهنگی است که بدان خو گرفته اند و در حقیقت عرف پذیرفته شده آنان گردیده و هنجارها و ناهنجاریهای اجتماعی  با آن سنجیده شده  و ارزشگذاری  می گردد.  در این بخش که گسترده ترین و عام ترین  بخش فرهنگ می باشد، دولت ها و حکومت ها  دخالت مستقیم کمتری داشته  و شاید موثرترین کارکرد  دولت ها در این بخش، فراهم نمودن بستر و و زمینه ی پرداخته شدن به اینگونه رفتارهای فرهنگی است که در  دسته بندی فرهنگی  این بخش به «فرهنگ عمومی »  شناخته می شود که در حقیقت مجموعه نیازهای فرهنگی است که  عموم آحاد جامعه با آن روبرو هستند.
بخش دوم فرهنگ در حقیقت در ساختار قانون و رویکرد دولت ها و هیات حاکمه کشور نمود می یابد و  به نوعی این بخش با نوع نگاه و ایدئولوژی حاکم بر جوامع و الگوهای حکومتی سازگاری دارد که از آن به بخش دولتی فرهنگ یاد می شود. بدیهی است این بخش تابع قوانین جاری، بخش نامه ها و دستورالعمل های نافذ در دستگاههای دولتی بوده و اتفاقا هر آنچه امروز با نام فرهنگ در ادبیات سیاسی و اجتماعی جاری است به نوعی ناظر بر همین بخش می باشد که جلوه های عمده این بخش فرهنگ  را می توان در طول و عرض دستگاههای فرهنگی  نظیر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، آموزش و پرورش، میراث فرهنگی و گردشگری و  چندین دستگاه نیمه فرهنگی دیگر جستجو نمود.
استان بوشهر از جمله استان های  تاریخی و کهن ایران اسلامی است که در هر دو بخش، فرهنگ (فرهنگ عامه و فرهنگ رسمی و حاکمیتی) در آن دارای سابقه ای به بلندای قامت این اقلیم را داراست. رسوم  و آیین های خاص این استان، عرف و باورهای فرهنگی غنی در نزد مردمان دیار آفتاب تابان آوازه ای جهانی دارد و بوشهر همواره نزد دیرینه شناسان از جایگاه والا و ارزنده ای برخوردار بوده است. آنچه بیشتر در این یادداشت مورد نظر نگارنده می باشد، مخاطرات و دلواپسی هایی است که متوجه بخش حاکمیتی و فرهنگ رسمی برآمده از نگاه دولتی می باشد.
به رسم سالیانه امسال  نیز از سوی مقام معظم رهبری در  نامگذاری سال جدید توجه ویژه و عنایت خاصی به مقوله فرهنگ شده است. می دانیم که هرگاه  موضوعی به عنوان شعار سال از سوی رهبر معظم انقلاب برگزیده می شود، در حقیقت بیانگر  عمق توجه و اهمیت لزوم  پرداختن هر چه بهتر و بیشتر بدان بوده و معظم له با مخاطب قرار دادن همگان به ویژه متولیان امر، به اصلاح و رشد و تعالی بخش مورد نظر عنایت دارند. امسال که سال «اقتصاد و فرهنگ با  عزم ملی و مدیریت جهادی» از سوی ایشان اعلام شده است گواه این موضوع است که ایشان بحث اقتصاد و فرهنگ را مورد توجه خاص قرار داده اند لیکن تا آنجا که  نگارنده به خاطر دارد مقام معظم رهبری در سخنرانی آغازین سال 93 در حرم مطهر رضوی، فرهنگ را مهمتر و ضروری تر از اقتصاد عنوان فرمودند. رهبر معظم انقلاب برای پرداختن به مسایل فرهنگی، دو مقوله مهم را مورد تاکید قرار دادند که یکی عزم ملی و مدیریت جهادی و دیگری فراهم کردن بستر مشارکت و حضور مردم  می باشد و در واقع این دو مقوله همان حوزه فرهنگ عمومی و فرهنگ حاکمیتی مد نظر قرار می دهد.
 به یقین در عرصه فرهنگی اتفاقی نمی افتد  مگر اینکه  پیش از هر چیز به سه عامل اصلی فرهنگ توجه ویژه مبذول گردد .
نخستین عامل  وجود آدم فرهنگی است. تا آدم فرهنگی نباشد کار فرهنگی اتفاق نمی افتد. منظور از آدم فرهنگی نویسنده، شاعر، هنرمند، روزنامه نگار و ... است کسی که می تواند کار فرهنگی انجام دهد. اگر به دنبال  تولید فرهنگی هستیم باید راجع به این آدم های فرهنگی فکر کنیم و برنامه ریزی نماییم و درست همین جاست که واژه « حمایت » معنی پیدا می کند. هنرمند و نویسنده نباید دغدغه معاش داشته باشد. در استان بوشهر  اگر قرار باشد آدم های فرهنگی به معنایی که سابقا گفته شد (شاعر ، نویسنده ، هنرمند) سرشماری شوند به چه عددی خواهیم رسید؟ بی گمان در کل استان کسانی که اهل قلم و اهل نوشتن و نقاش و سینماگر و هنرمند تئاتر و روزنامه نگار باشند به آن حد نیستند که دستگاه متولی فرهنگ استان توان حمایت از آنان را نداشته باشد. اگر بخواهیم در سال فرهنگ، به فرهنگ استان خدمت کنیم و رونق فرهنگی را شاهد باشیم به جاست نخست به حمایت ویژه از اصحاب فرهنگ استان  بپردازیم . متاسفانه هرگاه پای درد دل این آدم های فرهنگی استان بنشینیم در می یابیم که حتی در  جزئی ترین امور خویش محتاج  رها می شوند.
نکته ی دوم با تولیدات فرهنگی معنا پیدا می کند. به این مفهوم که تا یک کتاب، یک فیلم و یک موسیقی  خوب نباشد کار فرهنگی  معنا پیدا نمی کند و فقط در حد شعار و حرف های زیبا و کلی می ماند. چاره کار باز هم همان واژه آشنای حمایت است. حمایت این بار به جای حمایت از آدم فرهنگی باید به تولیدات فرهنگی معطوف گردد. آنچه یک فرهیخته فرهنگی را در راه خدمت به فرهنگ کشور خویش راسخ می دارد، همین توجه و حمایت های فرهنگی مسوولان و مدیران فرهنگی می باشد. نویسنده ای که بزرگترین دغدغه وی فروش کتابش باشد و خود ناگزیر گردد برای چاپ و انتشار کتابش روزها و ماهها وقت صرف نماید و بعضا با نامهربانی تاجران چاپ و نشر  مواجه گردد، به یقین اگر از کار فرهنگی سرخورده نگردد باید متحمل هزینه گزاف شود و به قرض ستاندن و وام گرفتن تن در دهد  و چنین است شرح حال سایر اهالی فرهنگ. راه برون رفت  همان است که در بالا بدان اشاره شد «حمایت . حمایت . حمایت»
نکته سوم نیز فراهم بودن بستر مناسب و امن فرهنگی است. اگر بستر کار فرهنگی از سوی متولیان امر فرهنگی مهیا گردد، اهالی فرهنگ نیک می دانند که کار فرهنگی را چگونه عرضه بدارند و جریان فرهنگی پویا در جامعه ایجاد نمایند و اگر جریان فرهنگی در  جامعه ایجاد شد شاهد اثرگذاری خواهیم بود. یک فیلم سینمایی می نواند اثرگذار باشد موسیقی می تواند جریان فرهنگی ایجاد نماید. با کمال تاسف این ایام در مواردی شاهد بوده ایم که یک کنسرت موسیقی که از مراجع ذیصلاح مجوز اجرا دریافت کرده است تحت تاثیر جریان های غیر قانونی  و غیر مسئول موفق به اجرا نشده است. اینجاست که آماده بودن بستر لازم بزرگترین وظیفه دستگاههای استانی  متولی امر فرهنگ می باشد. در مسائل فرهنگی برخورد خشونت آمیز نتیجه عکس بر جای می گذارد و لازم است با لطافت و نرمی به امر فرهنگ پرداخته شود.
آخرین نکته ای که باید بدان اشاره ای مختصر گردد بضاعت و توان تخصصی نیروی انسانی دستگاه های فرهنگی استان بوشهر می باشد. دردمندانه باید اعتراف کنیم که اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان بوشهر که اصلی ترین دستگاه متولی فرهنگ استان است سال هاست که دچار بیماری مزمن کمبود شدید نیروی انسانی لازم می باشد. بعضا امور فرهنگ یک شهرستان با یک یا دو نفر نیروی انسانی و با شرایط استخدامی نه چندان مطلوب و امکانات به شدت اندک رها شده است و پرداختن به مسائل فرهنگی شهرستان های استان با این توان ناچیز امید داشتن به وقوع معجزه ای فرهنگی را می نماید! البته بر خود فرض می دانم از تلاش صادقانه کارکنان شریف این اداره کل و همکاران شهرستانی آنان کمال تشکر و قدردانی بعمل آورم و شهادت دهم که اینان هر آنچه در توان دارند در راه کمک به توسعه فرهنگ و هنر استان به کار می گیرند.
متاسفانه امروز با وجود گذشتن یکسال از خلق حماسه سیاسی در 24 خرداد ماه 92  هنوز تغییرات مد نظر در حوزه فرهنگ استان رضایت بخش نبوده و هنوز برای مدیریت فرهنگی برخی از شهرستان های استان تعیین تکلیف نشده است . اگر بنا داریم در راستای منویات رهبر معظم انقلاب در این سال و با رویکرد عزم ملی و مدیریت جهادی به حوزه فرهنگ ورود نماییم بدانیم که با این گام های کوتاه و بضاعت های اندک، بعید است شاهد دستاوردهای چشمگیری باشیم.
بیاییم تا دیر نشده است فرهنگ و هنر استان را دریابیم که اگر چنین نکنیم فردا خیلی دیر خواهد شد./س

* کارشناس ارشد مدیریت آموزشی