شعر فارسی از آغاز پیدایش تا به امروز شعر محافظه کاری وشعر محافظه کاران بوده است، هم از لحاظ محتوا ومضمون وهم از لحاظ فرم وشکل. در متون نثری هم با چنین برنامه یی روبرو هستیم. کلمات محافظه کاری ومحافظه کاران محصول دورۀ جدید می باشد ودر دوران طولانی ادبیات فارسی نه کاربرد ادبی داشته و نه کاربرد عملی در میان مردم، یا اصلاً به فکرشان نمی رسیده است و یا نیازی برای استفاده از این کلمات برای توجیه افکار و عملکرد خود در هر زمینه یی نمی دیده اند.ولی در هر صورت کلمات محافظه کاری و محافظه کاران بار معنایی سنگینی را تا به امروز در نثر وشعر فارسی به دوش کشیده اند، که جنبه ها ونتایج مثبت ومنفی آن همراه با هم بوده است و تاوان و خسارت آن را هم شاعران و نویسندگان پس داده اند و هم مردم و نتایج مثبت آن بیشتر شامل حال پادشاهان، امیران وزیران دوره های مختلف ادبیات فارسی بوده است که بر جامعه حکومت می کرده اند. تمام موجودات را متفاوت و متمایز از هم آفریده است، نمونۀ آن انسانها هستند. انسانها از لحاظ افکار، اخلاق وگفتار مثل هم نیستند و با همدیگر هم تفاوت هایی دارند و هم شباهت هایی و در این شکی نیست.تا حالا شده و دیده ایم که دو یا سه نفر زن و یا مرد، از لحاظ ظاهری، شکل و شمایل شبیه هم هستند، عین هم هستند، انگار سیبی که آن را دو قسمت کرده باشند وگاهی آنها را با هم اشتباه می گیریم و صدا می کنیم. ولی این هر دو مرد و یا این هر دو زن، یکی نیستند یعنی این یکی زن آن یکی زن نیست، یا این مرد آن یکی مرد نیست که این همه به هم شبیهند، فقط شبیهند، اما جسم و روح این یکی از آن یکی جداست و این شباهت های ظاهری ما را به اشتباه می اندازدکه آن دو زن و یا آن دو مرد یکی هستند در آثار ادبی و هنری نیز به چنین وضعیت های مشابه و متفاوتی بر می خوریم. یک عده از شاعران و نویسندگان مثل هم می نویسند، انگار روی دست هم نگاه می کنند و آثار خود را می نویسند و عده یی دیگر متفاوت با نویسندگان و شاعران دیگر قلم و زبان خود را می گردانند؛ یعنی اینطور بگویم که، این طور بنویسم که هر شاعر و نویسنده یی دارای یک نوع اندیشه وسلیقه خاص و یا عمومی است که آثار خود را با توجه به مقتضیات زمان و مکانی که در آن قرار گرفته و با توجه به حال وهوای خود پدید می آورد و پرداختن به آثار ادبی آنها می تواند راه را هم برای خود شاعران ونویسندگان باز نماید و آنها را با کیف وکم کارشان آشنا نماید و هم مخاطبان با اصول اندیشه و ذوق و سلیقه این سخنوران، چیزهایی دستگیرشان می شود.

دوره های مختلفی را نیز که شاعران و نویسندگان در آنها زندگی می کنند با دیگر دوره ها یکی وهمسان نیستند و پر از فراز و نشیبهای زندگی بوده است و در اینجا به خود شاعر و نویسنده بر می گردد از لحاظ ذاتی و روحی که آیا خود را با شرایط آرام و نا آرام این محیطی که در آن واقع شده، می تواند وفق دهد یا نه؛ می تواند از خود سازگاری نشان بدهد یا نه و در اینجاست که بحث محافظه کاری و سازگاری و تندروی و ناسازگاری پیش می آید وخود را در ادبیات هر دوره یی نشان می دهد.
البته بحث ما بر سر تأیید و یا عدم تأیید هیچ شاعر و نویسنده یی در این زمینه نیست؛ هر افکار و اندیشه و احساس و سلیقه یی که می خواهند داشته باشند، این قضیه مربوط می شود به آن جبر تاریخی، جغرافیایی و اجتماعی یی که بر مردم یک جامعه و بخصوص بر شاعران، نویسندگان و هنرمندان و دانشمندان آنها واقع شده است که در اینجا باز به این نکته می رسیم که آیا این شاعران، نویسندگان، هنرمندان و دانشمندان تاب و تحمل فشارهای تاریخی و اجتماعی را دارند یا از زیر بار این مشکلات شانه خالی می کنند و راه دیگری می روند؟ یعنی اینکه راه مسالمت آمیز و آسانتری را در برخورد با این ناملایمات پیدا می کنند.
ادبیات هزار و چندین ساله فارسی، یک ادبیات محافظه کاری، ملاحظه کاری و بدتر از آن مداحی و بوده است و این برای ادبیات وسخنوران بزرگ شعر و نثر فارسی می تواند یک معضل و یک ننگ و عیب به حساب آید. البته این موضوعات (محافظه کاری و مداحی) تنها مربوط به ادبیات ایران نبوده است. در کشورهای عربی و اروپایی و دیگر قاره ها نیز با نویسندگان و شاعرانی برخورد می کنیم که قسمتی از آثار ادبی خود را در این راستا به رشته ی تحریر درآوردهاند. شاعران مشهور عرب مثل اِمرؤ القیس، فرزدق، ابونُواس و... که هر کدام به شیوه ی خود به مدح رؤسا و بزرگان قبایل خود می پرداختند. در اروپا نیز وضع به همین منوال بوده است. ویلیام شکسپیر برای اجرایی شدن نمایشنامه هایش و برای اینکه مُهر تأیید الیزابت ملکه را روی آثار خود داشته باشد، ارتباطی صمیمانه و تنگاتنگ با دربار انگلستان داشت و یا سر فیلیپ سیدنی شاعر برجسته ادبیات انگلیسی و مداح ملکه الیزابت اول در دربار سلطنتی از مقام شامخی برخودار بوده است و می دانید که در دربار انگلستان از این ملکه الیزابت ها بسیار بوده است و اکثر شاعران و نویسندگان رابه طرف خود می کشیده اند و آنها را به نان و نوایی  و مقامی می رساندند.
به تاریخ ادبیات ایران مراجعه کنید؛ همه چیز می آید دستتان. اول این که تمام آغازگران شعر فارسی از رودکی سمرقندی گرفته که شعر فارسی رسماً از ایشان شروع شد تا شاعران دوره های بعد که به عصر حاضر می رسد، افکار و مضامین و محتوی خود را از شاعران عرب می گرفتند که در همسایگی ایران قرار داشتند. برای اینکار راه باز بود و زمینه فراهم. پادشاهان و امیران سرزمین های ایران و عرب با هم در ارتباط بوده اند و از لحاظ عقاید مذهبی به همدیگر خیلی نزدیک و در زمینه تبادل اندیشه آنجا که ادبیات به بیان می آید؛ می توانند هر کدام تأثیرگذار باشند که بیشترین سهم تأثیر پذیری را ادبیات ما به خود اختصاص داده است.
در شعر فارسی که محتوا و مضامین عاشقانه و عارفانه، مدح، پند واندرز، دیدگاه های فلسفی از جبر و اختیار گرفته تا دنیاگریزی جای خود را باز کرده اند و در ادبیات به اوج خود رسیده اند؛ مبدأ و منشأ این افکار و احساس ها شاعران عرب بوده اند که در کار شعر و نثر پیشگام شاعران ایرانی بوده اند؛ چرا که اعراب شعر را زودتر از ایرانیان آغاز کرده بودند و دارای تجاربی هنگفت و شگفت در ادبیات بوده اند؛ چه در محتوا و مضامین شعری چه در شکل وقالب آن. همانگونه که در دوره ی معاصر نیز ادبیات ما چه شعر، چه رمان، داستان و نمایشنامه همه هستی خود را از محتوا و شکل از غرب گرفته است و ما در ادبیات از آغاز تاکنون راه اقتباس و تقلید را رفته ایم و ذاتاً از خود چیزی نداشته ایم که دیگران از ما اقتباس و تقلید کنند؛ اگر هم به دو مورد برخورد می کنیم اصلاً به چشم نمی آید که بالفرض حافظ در بعضی جاها روی گوته شاعر آلمانی تأثیر گذاشته است و یا اقبال جهانی از ترجمه رباعیات عمرخیام که توسط ادوارد فیتزجرالد انگلیسی صورت گرفته، برای ادبیات هزار و چندین ساله ما موارد نادری به حساب می آید. دیگر آنکه قرآن که کتابی مقدس و مشترک بوده است، مطالعه و مطالب آن تأثیر بسزایی بر شاعران و نویسندگان هر دو قوم گذاشته است و چون قرآن با زبان عربی آمده است؛ نویسندگان و شاعران عرب از مطالب و محتویات و شیوه بیان آن بیشترین استفاده را بطور مستقیم برده اند و در کنار آن تأثیر این شاعران و اندیشمندان عرب؛ ابوالعلاء معری، ابو نُواس، متنبی، بَشار بن بُرد، ابو لیلی حسان بن عبدالله الجعدی الحامری معروف به نابغه الجعدی و دیگر شاعران عرب بر شاعران فارسی زبان نباید به آسانی و به آرامی گذشت؛ چرا که شاعران فارسی زبان نیز به شکل تضمین، اخذ و اقتباس، توارد و بطور کلی تقلید چه در محتوا و چه در فرم مایه های فکری و محتوایی شعر اعراب را در اشعار خود به کار می گرفتند؛ نه اینکه این شاعران ونویسندگان از خود اندیشه واحساسی نداشته اند، بلکه اندیشه ها و احساسات خود را در مدارس، خانقاه ما و دربارهای سلطنتی آن زمانها به کمک مطالعه در دیوان شاعران عرب زبان به تکامل می رساندند. ادبیات هزار و چندین ساله فارسی لااقل تا دوره مشروطیت، اوضاع وخیم و تحولات جامعه در دوران خود را کمتر منعکس کرده است و به یک ادبیات محافظه کاری از نوع مداحی، صوفیگری و درون گرایی روی آورده است.
آیا مردم آن زمان ها هم مثل شاعران و نویسندگان خود به کنج عزلت و خانقاه ها پناه می بردند و خود را تسلیم قضا و قدر می کردند؟
مداحی و ستایش پادشاهان، امیران و بزرگان دربار که از اواخر قرن سوم هجری آغاز شد؛ اولین موضوع شعر فارسی به حساب می آید. همه شاعران و نویسندگان و حتی دانشمندان علوم و رشته های دیگر؛ در دربارهای آنزما نها به دعوت وحمایت خود سلاطین جمع می شدند؛ و با خاطری آسوده و فراغت بال به کارهای ادبی و غیر ادبی می پرداختند؛ چرا که این سلاطین سلسله های سامانی، غزنوی، سلجوقی، خوارزمشاهی و... شاعران نویسندگان و دیگر دانشمندان و اندیشمندان را با توجه به عشق و علاقه یی که خود این پادشاهان و درباریان به علم وادب داشتند، از همه لحاظ (مادی ومعنوی) حمایت وبی نیاز می کردند؛ چنان که بعضی از شاعران وابسته به این دربارها به ثروت های هنگفتی می رسیدند که در این میان می توان به ابوالقاسم عنصری امیرالشعراء دربار محمود غزنوی اشاره نمود که برای روی خوش نشان دادن به دربار زیر آب اکثر شاعران را نیز می زد.
دست روی کدام یک از شاعران و نویسندگان بگذارم؛ چه آنهایی که وابسته به دربار سلاطین بوده اند و چه آنهایی که از دور با دربار و درباریان در ارتباط ؛ که مدح سلاطین را نگفته و یا حداقل آثارشان را به آنها تقدیم ننموده باشند. فردوسی در نهایت تنگدستی و فقر در اواخر عمر که زمینه اش از قبل فراهم بوده است، این شاهکار حماسی خود؛یعنی شاهنامه را به سلطان محمود غزنوی هدیه کرد. حافظ نیز در اشعارش به ستایش و کرنش در برابر فرمانروایان زمان خود از جمله شاه شیخ ابواسحاق اینجو، شاه شجاع و دیگر امیران افتاده است و  همین گونه که می آییم جلو و دوره های مختلف ادبیات فارسی را از جلوی چشممان می گذارنیم و می خوانیم؛ موضوع مدح و مداحی را در شعر شاعران و نثر نویسندگان به وفور مشاهده می کنیم. از نویسندگان و دانشمندانی که آثار خود را به شکل های گوناگون به سلاطین زمان اهدا کرده اند، می توان به ابوعلی سینا، ابوریحان بیرونی، ابوالمعالی نصرالله مشی اشاره کرد. به مسائل غیر اخلاقی شاعران، همنجس گرایی و در وصف زیبایی پسران و کنیزان و غلامان که همه این موضوعات در قالب های رایج قصیده و غزل اتفاق می افتاد، کاری نداریم و از بحث ما خارج می باشد. فقط یک نکته را در این خصوص عرض کنم که چون زنان در جوامع سنتی و گذشته ما به هر شکل آزاد نبوده اند و در دید عموم قرار نمی گرفتند؛ لذا شاعران و نویسندگان با توجه به طرز حال وخصلتی که داشته اند، به طرف همنجس خود گرایش پیدا می کردند که نمونه بارز و معروف آن سعدی را می توان مثال زد؛ که سعدی از یک طرف به دنبال همنجس گرایی بود و از طرف دیگر در آثارش گلستان و بوستان جامعه و مردم را به داشتن اخلاق نیکو، نصیحت می کرد و خواستار اجرای امر به معروف و نهی از منکر می شد؛ اینها همه بماند.
البته ما نباید هیچ شاعر و نویسنده یا هنرمند و دانشمندی را بخاطر اینکه ذوق وخلاقیتی دارند و آثاری گرانبها از آنها به جا مانده است، عاری از اشتباه و گناه بدانیم که این یک اشتباه محض می تواند تلقی شود.
در دوره هایی که اقوام مغول و تارتار نیز با کشتارهای بیرحمانه خود، سرزمین پهناور ایران را اشغال کرده و در دست داشتند؛ شاعران و نویسندگان به خانقاه ها پناه آوردند و خود را تسلیم قضا و قدر نمودند و به اشعار عرفانی روی آوردند، بدون اینکه به وصف اوضاع نابسامان آن زمان بپردازند و اگر اشاره یی هم به آن اوضاع کرده اند؛ خیلی گذرا و سطحی بوده است؛ و باز دست از مداحی خود، مداحی حاکمان و زمامداران برنداشتند. جلال الدین محمد مولوی به بیرون از مملکت و خانقاه ها پناهنده می شود و اشعار عرفانی و تعلیمی خود را در آنجا پی می گیرد؛ انگار که هیچ اتفاق ظالمانه یی در قرون سیاه هفتم و هشتم هجری نیفتاده است. در این میان؛ سیف الدین محمد فرغانی و عبید زاکانی را باید دو چهرۀ بارز معترض نسبت به اوضاع وحشیانه آن دوره ها دانست و حساب آنها را از دیگر شاعران و نویسندگان عصرشان جدا کرد.
چرا شعر فارسی با مداحی و محافظه کاری و ملاحظه کاری آغاز شده است و تمام دوره های بعد را نیز از صفویان، افشاریان، زندیان قاجاریان را تا جنبش مشروطیت، تحت پوشش قرار داده و زنگ خطری از آثار شاعران آن دوره ها برای حکام زمانه به صدا در نمی آید؟ در این زمینه باید شاعران و نویسندگان هر دوره را از لحاظ روحی وروانی مورد بررسی قرار داد و به تحلیل وشناخت ساختاری روح وروان آنها پرداخت.
به هرحال مهمتر از همه نیاز بزرگ مادی و امرار معاش بوده است که در طول زمان شاعران، نویسندگان و دانشمندان را به دلخواه خود به سمت دربار و حاکمان کشانده است و با حمایت های دربار هم نیازهای مادی خود را برآورده می کردند و هم با  قبول و مهر تأیید دربار و درباریان به خلق آثار ادبی و علمی خود با فراغت بال می پرداختند و بدون دغدغه و آگاهی از اوضاع جامعه با آن پاداش های هنگفتی که از دربار دریافت می کردند، به زندگی مسالمت آمیز خود ادامه می دادند. پس جای تعجبی باقی نمی ماند که چرا تا دورۀ معاصر ما اوضاع و احوال مردم در آثار گویندگان و سخنوران فارسی انعکاس نیافته و اگر هم در بعضی جاها بیان شده، خیلی به چشم نمی آید. پس درباریان و گویندگان شعر و نثر فارغ از زندگی مردم، هوای همدیگر را در تلاطم های زندگی داشته و دست هاشان با هم در یک کاسه بوده و چکار داشته اند که چه کسی گرسنه است و چه کسی سیر؟! چه کسی سر پناه دارد و چه کسی سر پناه ندارد؟!
به دوره معاصر، به جنبش مشروطیت که می رسیم؛ اوضاع ادبی فرق می کند تحول و دگرگونی عظیمی در ادبیات فارسی صورت می گیرد. شاعران و نویسندگان خود را با تغییرات و تحولات جامعه هماهنگ می کنند و از دربار و درباریان فاصله می گیرند. قالب های برتر و منسجم شعر فارسی با قصیده، غزل و مثنوی در موضوع تغییر اساسی می کنند و خود را از زیر بار محتوا و موضوعات مداحی و تعلیمی و هزار و چندین ساله ادبیات فارسی نجات می دهند و رنگ استقلال به خود می گیرند و نثر منشیانه و متکلفانه درباری نیز پا به پای شعر دگرگون می شود.
ملک الشعراء بهار که مدح سلاطین قاجار می گفت ؛ در بحبوحه ی جریان مشروطیت به صف انقلابیون و آزادیخواهان پیوست و مثل بعضی از شاعران دوره های گذشته از مداحی کناره گیری کرد و به سرودن اشعار در ستایش آزادی، عدالت و رفع ظلم و ستم از جامعه پرداخت. یا شاعری که در همان دورۀ مشروطیت قید همه چیز را می زند و در راه سربلندی میهنش، دهانش را با نخ و سوزن می دوزند و بعد او را به قتل می رسانند، فرخی یزدی می شود؛ با آن غزل های درخشان سیاسی و عاشقانه اش. و اما باز به موازات تحولات اجتماعی و سیاسی معاصر، شاعرانی پیدا شدند از نوع دیگر که اگر همه جا را آب ببرد آنها را خواب می برد؛ کاری به اوضاع پیش آمده نداشته و تبدیل به کبریت های بی خطر می شوند و سهراب سپهری از آب در می آیند. سهراب سپهری صدای حشرات و پرندگان را در طبیعت به روشنی می شنود؛ بدون اینکه صدای بمب و موشک و تانک که دنیای معاصر را فرا گرفته او را از جای خود تکان دهد و بیدار نماید.
سخن بر سر این نیست؛ که هر شاعر و نویسنده یی حتماً باید سیاسی باشد، معترض باشد نسبت به همه؛ بلکه مسئله مهم این است که اندیشه ها و مسلک ها باید در جهت حفظ نظام طبیعی و سلامتی جوامع بشری باشد؛ نه اینکه در جایی قطره خونی ریخته شود و در همانجا یا جایی دیگر بازار مداحی پر رونق وگرم باشد./ج