
اتحادخبر- سعیده دشتی :خشونت علیه زنان در ایران را نمیتوان صرفاً به رفتار چند فرد خشونتورز یا وقوع تعدادی قتل و حادثه تلخ محدود کرد. این پدیده، مسئلهای عمیقتر و ریشهدارتر در مناسبات اجتماعی، فرهنگی، حقوقی و ساختار قدرت در خانواده است؛ مسئلهای که در بخشی از جامعه، پشت مفاهیمی ...
سعیده دشتی
خشونت علیه زنان در ایران را نمیتوان صرفاً به رفتار چند فرد خشونتورز یا وقوع تعدادی قتل و حادثه تلخ محدود کرد. این پدیده، مسئلهای عمیقتر و ریشهدارتر در مناسبات اجتماعی، فرهنگی، حقوقی و ساختار قدرت در خانواده است؛ مسئلهای که در بخشی از جامعه، پشت مفاهیمی همچون غیرت، ناموس و حفظ آبرو پنهان میشود و گاهی حتی با توجیهات اخلاقی و سنتی مورد حمایت قرار میگیرد.
غیرت، در معنای اخلاقی خود، میتواند نشانه مسئولیتپذیری، تعهد و حساسیت نسبت به امنیت و کرامت انسانها باشد؛ اما زمانی که به ابزاری برای کنترل زندگی، انتخابها، پوشش، روابط و تصمیمهای شخصی زنان تبدیل شود، دیگر نمیتوان آن را فضیلت اخلاقی دانست. مشکل از جایی آغاز میشود که مرد، خود را صاحب اختیار زن میپندارد و هرگونه استقلال یا انتخاب متفاوت او را تعرض به حیثیت و آبروی خانوادگی تلقی میکند. در چنین نگرشی، زن نه انسانی مستقل با حقوق و اراده فردی، بلکه بخشی از اعتبار و دارایی مردان خانواده تعریف میشود.
پژوهشهای علمی نیز ابعاد نگرانکننده این نگرش را تأیید میکنند. در مطالعهای که شرا ملایری و همکارانش در سال ۲۰۲۵ در نشریه علمی Journal of Sexual Aggression منتشر کردند، دیدگاه ۵۲۵ نفر از زنان و مردان ایرانی درباره خشونت جنسی بررسی شد. نتایج نشان داد شرکتکنندگان در مواجهه با سناریوی خشونت جنسی در رابطه زناشویی، نسبت به سناریوی مشابه در رابطه عاطفی، قربانی را بیشتر سرزنش میکردند، در تشخیص وقوع تجاوز تردید بیشتری داشتند و برای فرد مرتکب مجازات کمتری در نظر میگرفتند. همچنین باورهای قویتر مبتنی بر غیرت و آبرو با افزایش سرزنش قربانی و کاهش محکومیت عامل خشونت ارتباط داشت. این یافتهها یک واقعیت تلخ را آشکار میکند: گاهی رابطه زناشویی و ادعای حفظ آبرو چنان بر قضاوت اجتماعی سایه میاندازد که حق رضایت و اختیار زن نادیده گرفته میشود.
از سوی دیگر، پژوهش لادن رهبری، جامعهشناس دانشگاه آمستردام، با عنوان «مشروعیتبخشی به زنستیزی و زنکشی؛ همدلی نهادی با مردان خشونتورز و خشونت علیه زنان در ایران» که در سال ۲۰۲۳ منتشر شد، به بررسی پیوند میان فرهنگ غیرت، قتلهای ناموسی و ساختارهای حقوقی و اجتماعی پرداخته است. این پژوهش با بررسی پرونده قتل مونا حیدری، نشان میدهد که برای فهم خشونت علیه زنان نباید تنها به عامل ارتکاب جرم توجه کرد؛ بلکه باید سازوکارهایی را نیز شناخت که ممکن است به عادیسازی، توجیه یا کاهش حساسیت جامعه نسبت به چنین خشونتهایی منجر شوند. به بیان دیگر، خطر فقط در مردی نیست که به نام غیرت دست به خشونت میزند؛ خطر بزرگتر زمانی شکل میگیرد که بخشی از جامعه برای رفتار او توجیه میسازد و به جای پرسش از مرتکب، قربانی را مورد بازخواست قرار میدهد.
مسئله دیگر، سکوت و بیاعتبار شدن صدای زنان قربانی است. پژوهشی که نادیا آغتایی، لادن هاشمی و فاطمه باباخانی در سال ۲۰۲۶ در نشریه Humanities and Social Sciences Communications منتشر کردند، با بررسی دیدگاهها و روایتهای زنان ایرانی، به مفهوم مهمی به نام «بیعدالتی معرفتی» پرداخته است؛ وضعیتی که در آن روایت و تجربه زنان به اندازه کافی جدی گرفته نمیشود یا آنان برای بیان آن با بیاعتقادی، قضاوت و فشار اجتماعی مواجه میشوند. در چنین شرایطی، زن ممکن است نهتنها قربانی خشونت باشد، بلکه برای اثبات قربانی بودن خود نیز ناچار به مبارزه شود. ترس از بدنامی، انتقام، فروپاشی خانواده و قضاوت اطرافیان نیز میتواند او را به سکوت وادار کند.
در این میان، نمیتوان از مسئولیت ساختارهای حقوقی و سیاستگذاری عمومی چشم پوشید. وجود برخی احکام قانونی مورد انتقاد در حوزه حقوق زنان، از جمله مقررات مربوط به قصاص پدر در صورت قتل فرزند و شرایط خاص ماده ۶۳۰ قانون مجازات اسلامی، همواره محل بحث حقوقدانان و فعالان حقوق زنان بوده است. همچنین طولانی شدن روند بررسی و تصویب لایحه مقابله با خشونت علیه زنان، ضرورت پاسخگویی جدیتر نهادهای مسئول را برجسته میکند. مقابله با خشونت نیازمند قانونی جامع، حمایت مؤثر از زنان در معرض خطر، دسترسی آسان به خدمات حمایتی و قضایی و تضمین امنیت قربانیان است. نمیتوان از جامعه انتظار داشت خشونت را محکوم کند، اما برای حمایت از قربانیان، سازوکارهای روشن و کارآمدی در اختیار نداشته باشد.
البته خشونت علیه زنان فقط در ضربوشتم، قتل و جراحت خلاصه نمیشود. تهدید، تحقیر، اجبار، محدود کردن آزادیهای فردی، کنترل ارتباطات، محروم کردن زن از حق تصمیمگیری و خشونت جنسی نیز بخشهایی از این واقعیت هستند. یکی از موانع جدی مقابله با این پدیده، محدود کردن تعریف خشونت به آسیبهای جسمی و نادیده گرفتن شکلهای پنهان و مستمر آن است.
از سوی دیگر، نبود آمار عمومی، منظم و قابل اتکای ملی درباره ابعاد مختلف خشونت علیه زنان در ایران، امکان سیاستگذاری دقیق و ارزیابی اثربخشی اقدامات حمایتی را دشوار کرده است.
واقعیت این است که هیچ جامعهای با تقدیس سکوت زنان و توجیه خشونت به نام آبرو به امنیت و عدالت نمیرسد. غیرت، اگر به معنای پاسداری از کرامت و امنیت انسان باشد، ارزشمند است؛ اما اگر بهانهای برای سلب اختیار، تهدید جان و نادیده گرفتن حقوق زنان شود، دیگر نامی از فضیلت در آن باقی نمیماند. باید از خود بپرسیم چرا در برخی موقعیتها به جای آنکه مرد خشونتورز پاسخگوی رفتار خود باشد، زن باید درباره پوشش، انتخاب، ارتباطات و تصمیمهایش توضیح بدهد؟ چرا گاهی حفظ آبروی خانواده مهمتر از حفظ جان و امنیت یکی از اعضای همان خانواده تلقی میشود؟
مقابله با خشونت علیه زنان، صرفاً با صدور بیانیه، محکوم کردن چند حادثه تلخ یا توصیههای اخلاقی محقق نمیشود. این مسیر به اصلاح قوانین، آموزش عمومی، تغییر نگرشهای مردسالارانه، حمایت از زنان آسیبدیده و پذیرش صدای آنان در سیاستگذاری و تصمیمگیری نیاز دارد. جامعهای که در آن امنیت زنان به میزان اطاعت آنان از خواستههای دیگران وابسته باشد، هنوز تا تحقق عدالت فاصله دارد. آبرو را نباید با سکوت زن حفظ کرد؛ شأن یک خانواده و اعتبار یک جامعه، به میزان احترامی است که برای جان، آزادی و کرامت زنان قائل میشود.