
اتحاد خبر - رضا نکیسا : در گذر قرنها، بشریت در مسیر خیرهکنندهای از تکامل و پیشرفت تکنولوژیک حرکت کرده است. ما از ابزارهای سنگی به ابررایانههای کوانتومی رسیدهایم، از زیستهای پراکنده و غارنشینی به ساختارهای پیچیده اجتماعی و زندگی شهری دست یافتهایم. اما در میان انبوه این دستاوردهای تکنولوژیک و علمی، یک پرسش ناتمام و تکاندهنده خودنمایی میکند ...
رضا نکیسا
در گذر قرنها، بشریت در مسیر خیرهکنندهای از تکامل و پیشرفت تکنولوژیک حرکت کرده است. ما از ابزارهای سنگی به ابررایانههای کوانتومی رسیدهایم، از زیستهای پراکنده و غارنشینی به ساختارهای پیچیده اجتماعی و زندگی شهری دست یافتهایم. اما در میان انبوه این دستاوردهای تکنولوژیک و علمی، یک پرسش ناتمام و تکاندهنده خودنمایی میکند: چرا با وجود پیشرفتهای عظیم در مکاتب فکری، فلسفی، پیشرفتهایی در شناخت انسان و تحلبل های جامعهشناسی و روانشناختی، ما هرگز نتوانستهایم الگوی «حکمرانی برتر» یا عادلانهای را که با تکامل عقل ما و سایر دستاوردهای بشری همخوانی داشته باشد، پیاده کنیم؟
نگاهی به وضعیت طبیعی انسان: از هابز تا لاک
برای درک این بنبست، باید به ریشههای نظریه قرارداد اجتماعی بازگردیم. هنگامی که توماس هابز در کتاب «لویتان» از وضعیت طبیعی انسان سخن میگوید، او ما را با تصویری از انسانِ در تقابل با انسان مواجه میکند؛ جهانی که در آن «جنگ همه علیه همه» حاکمفرماست. از دیدگاه هابزی، حکمرانی مطلق تنها راه خروج از این آشوب است، اما این حکمرانی با قیمتی سنگین همراه است: واگذاری بخشی از آزادی به یک قدرت مطلق (لویتان) برای تضمین بقا.
در مقابل، جان لاک در دیدگاه خود، مسیری متفاوت را ترسیم میکند. لاک معتقد است انسانها دارای حقوق طبیعی (حیات، آزادی و مالکیت) هستند و قرارداد اجتماعی را برای حفاظت بهتر از این حقوق میبندند. اگر هابز بر «امنیت» به عنوان غایت حکمرانی تأکید داشت، لاک بر «مشروعیت» و «محدودیت قدرت» پای میفشارد.
اما نکته اصلی اینجاست: با وجود گذار از مدل هابزی (استبداد برای امنیت) به مدل لاکی (دموکراسی و حقوق مدنی)، ما متوجه شدهایم که ابزارها تغییر کردهاند اما ماهیتِ «تلاش برای سلطه» دستنخورده باقی مانده است. بیشترپیشرفتهای فکری انسان، در «توضیح دادن» ماهیت قدرت بوده است نه در «مهار کردن» آن!
ما یاد گرفتهایم چگونه قدرت را مشروعیت ببخشیم، اما هنوز یاد نگرفتهایم چگونه از ماهیت غریزیِ رغبت به تسلط، رها شویم و آن را مهار کنیم.
"در تاریخِ بیخردی؛ ما شاهد برتری ابزارها بر اخلاق هستیم".
در این میان، تاکمن در کتاب "تاریخ بیخردی" به شکلی تلخ به موضوعی اشاره میشود که اصل داستان را روایت می کند و آن چیزی نیست مگر اشاره به بهبود کیفیت تمامی محصولات دستساز بشر در طول تاریخ، از ابزار کشاورزی گرفته تا معماری و تکنولوژی، به مگر یک مورد: آنهم «حکمرانی».
ما در ساختن ابزارهایی که بتوانند ذره اتم را شکاف دهند، استاد شدهایم، اما در ساختن ساختاری که بتواند خرد، عدالت و مصلحت جمعی را بدون توسل به خشونت مدیریت کند، همچنان در همان سطح بدوی باقی ماندهایم. این شکاف میان «توانایی فنی» و «بلوغ اخلاقی»، همان جایی است که تمدن ما در آن لنگ میزند و در مدل ابتدایی آن گیرافتاده است. ما با دانشِ قرن بیست و یکم، اما با غریزههای انسان نئاندرتال، در حال اداره جهان هستیم.
نگارننده بر این باور است که علت تمام این مصائب و درجا زدنها تغییری ناپذیری ذات بشر است، از ابتدایی خلقت ( براساس متون مقدس) و آگاهی شیطان از انسان تا عصر حاظر آنچه بدون تغییر مانده ذات و فطرت انسان و میل او به شرارت و خوی سلطه است و در این میان کُمِیت اخلاق بسیار لنگ می زند.
نویسنده با الهام از این سخن آدرنو اذعان می دارد که جامعه انسانی؛ از تیر و کمان تا بمبهای مگاتنی: حرکت رو به عقب داشته است.
بتابراین بنبستِ حکمرانی را میتوان در جملهی مشهور و گزندهی تئودر آدرنو بازیافت. آدرنو با نگاهی انتقادی به فرآیند تاریخ، میگوید:
"تاریخ جهان، حرکتی از وحشگری بهسوی انسانگرایی نیست؛ بل حرکتی است از تیر و کمان بهسوی بمبهای مگاتنی"
این جمله، تلخی حقیقتِ موجود در وضعیت کنونی بشر را بیشترآشکار می سازد. بنابراین پیشرفت تکنولوژیک، لزوماً به معنای پیشرفتِ تمدنی نبوده و نیست. اگر امروزه پیشرفت را تنها با «قدرت تخریب» یا «پیچیدگی ابزار» بسنجیم، ما واقعاً پیشرفت کردهایم؛ اما اگر پیشرفت را در «کاهش رنج و آلام بشر» و «افزایش خرد در مدیریت قدرت» و اخلاق در حکمرانی تعریف کنیم، تاریخ ما یک حرکتِ مارپیچ یا حتی واپسگریانه بوده است. ما فقط ابزارهای خشونت خود را صیقل دادهایم و آن را با نامهای مدرن مانند «جنگهای پیشدستانه»، «بازدارندگی هستهای» یا «کنترل دیجیتال» بُرنده تر و در جعبه های شیک تر بسته بندی کردهایم.
و اما پرسش اساسی آیا خرد میتواند بر قدرت و اخلاق بر عقل ابزاری چیره شود؟
جواب در این نکته نهفته است که، ما هنوز نتوانستهایم «عقل ابزاری» را از «عقل غایی» جدا کنیم.
ما در ساختن روشهای کارآمد برای رسیدن به اهداف، بسیار قدرتمند شدهایم، اما در پرسش از اینکه «آیا این هدف اصلاً اخلاقی است؟»، همچنان در برابر غریزههای قدرت و بقا، ناتوانیم.
لذا تا زمانی که حکمرانی همچنان به مثابه یک بازیِ «برد-باخت» برای کسب قدرت نگریسته و تعریف می شود، و مادامی که توسعهی ابزارهای کنترلی بر توسعهی اخلاق انسانی پیشی بگیرد، تمدن ما تنها در حال صیقل دادنِ همان تیر و کمانهای قدیمی در قالب جدید برای جنگ های تازه خواهد بود. ما در انتظار لحظهای هستیم که در آن، خرد نه به عنوان ابزاری برای تسلط، بلکه به عنوان غایتی برای زیستن، در کانون قدرت قرار گیرد و اخلاق جایگاه واقعی خود را درحکمرانی و مراودات انسانی بیابد.