
اتحادخبر - احمد خواجه حسنی:رئیسجمهور پزشکیان، صبح امروز به مناسبت گرامی داشت روز کتاب و کتاب خوانی بیاناتی را مطرح کردند از جمله اینکه به استانداران و مدیران کشور توصیه داشتند تا کتاب «برخاستن از فقر» را مطالعه کنند و از تجربه ی چین در عبور از فقر و تبدیل شدن به یک قدرت بزرگ درس ...
احمد خواجه حسنی
رئیسجمهور پزشکیان، صبح امروز به مناسبت گرامی داشت روز کتاب و کتاب خوانی بیاناتی را مطرح کردند از جمله اینکه به استانداران و مدیران کشور توصیه داشتند تا کتاب «برخاستن از فقر» را مطالعه کنند و از تجربه ی چین در عبور از فقر و تبدیل شدن به یک قدرت بزرگ درس بگیرند.
در مورد الگو برداری از تجربه ی توسعه ی چین و فقر زدایی چندین تناقض بنیادین در زمینه های مختلف وجود دارد لذا با اینکه پرداختن به همه ی آن موارد در قالب یک وجیزه مقدور نیست منتهی برای فهم چرایی فاصله ی میان ایران و تجربه ی توسعه ی چین در ادامه به اختصار مواردی را اشاره می کنم؛
نخست اینکه اتفاقاً پس از انقلاب نیز هیئتی از سوی حزب مؤتلفه ی اسلامی به چین عزیمت کردند تا با آیین و رموز مدیریت و سیاست گذاری حزب کمونیست چین آشنا شوند امّا مطالعه و مشاهده ی تجربه چینی ها هیچ گاه به یک بازنگری عمیق و پایدار در الگوی حکمرانی ما منجر نشد.
اجازه دهید حرف آخر را ابتدای یادداشت معروض دارم و سپس دلایل این مهم را در حد بضاعت برشمرم و آن اینکه به باور من اگر تمام استانداران، فرمانداران و مدیران کشور این کتاب را مطالعه کنند و حتی مطالب آن را کامل از بر باشند، تا زمانی که ساختارهای تصمیم گیری، قواعد حکمرانی و نظام نهادی کشور اصلاح نشوند و نهادهای فراگیر جایگزین نهادهای استخراجی نگردد، انباشت دانش مدیریتی به تنهایی نخواهد توانست فقر زدایی کرده و گره از این کلاف سر در گم توسعه ای کشور باز کند دلیل این مدعا نیز روشن است آن چنان که پیش تر نیز مرقوم داشتم سیستم ها بر افراد غالب هستند یعنی توانمند ترین افراد متخصص و با تجربه در مواجهه با چنین ساختارهایی به سرعت مغلوب خواهند شد!
به زبان دریادار آلفرد ماهان هنگامی که استراتژی اشتباه باشد ، فداکاری ژنرال و سرباز، راه به جایی نخواهد برد.
توصیه ی رییس جمهور با اینکه در ظاهر یک پیشنهاد فرهنگی و مدیریتی است ولی ناخواسته از نادیده گرفتن عوامل ساختاری حکایت دارد در حالی که مسئله ی اصلی فراتر از کمبود دانش مدیران در کیفیت نهادها، نظام انگیزه ها و ساختارهای زهوار در رفته نهفته است.
تجربه ی چین را نمی بایست یک «دستورالعمل مدیریتی» قلمداد کرد چرا که این تجربه محصول ترکیبی از اصلاحات نهادی، ثبات نسبی راهبردها، تعامل فعال با اقتصاد جهانی، توان اجرایی دولت و البته هزینه های اجتماعی و سیاسی سنگین است.
چین تقریباً پنج دهه پیش، با آغاز اصلاحات اقتصادی به رهبری دنگ شیائوپینگ، با نوعی بازنگری بنیادین در نسبت میان ایدئولوژی، اقتصاد، سیاست داخلی و مناسبات بین المللی، مسیر هوشمندانه ی تعامل با جهان را انتخاب کرد و صد البته دریافت که توسعه ی اقتصادی بدون تعامل با اقتصاد جهانی، جذب سرمایه، انتقال فناوری و دسترسی به بازارهای بین المللی بسیار دشوار است از این رو، درهای اقتصاد خود را به روی جهان گشود.
همان گونه که قبلاً یادآور شدم چین نظم اقتصادی موجود در جهان را به رسمیت شناخت در مقابل امّا ایران پس از انقلاب، بخش مهمی از ظرفیت سیاست خارجی خود را بنا به دلایلی درگیر منازعات و تقابل های بین المللی کرد! تقابلی که هزینه های اقتصادی و فرصت های از دست رفته ی آن هم چنان محل بحث و مناقشه است.
چین به صراحت و با ظرافت دریافت تقابل با آمریکا میتواند مانعی جدّی در مسیر توسعه باشد.
فراموش نکنید اخیراً شی جین پینگ خطاب به ترامپ در تالار بزرگ خلق گفتند: «همکاری به نفع هر دو طرف است، در حالی که رویارویی به هر دو آسیب میرساند. دو کشور باید شریک باشند نه رقیب، با هم به موفقیت دست یابند و رفاه مشترک را دنبال کنند و مسیر درستی را برای روابط کشورهای بزرگ در دوران جدید ترسیم کنند».
در عمل، این همان واقع گرایی در امر سیاسی است، فهم این نکته که سیاست خارجی عرصه ی تحقق شعارها نیست بلکه عرصه ی محاسبه ی منافع، هزینه ها، ظرفیت ها و محدودیت هاست.
این رویه ی مبتنی بر واقع گرایی را برای تقریب اذهان، در کنار اظهارات برخی افراد متنفذ داخلی قرار دهید که در مقاطع مختلف از تریبون های متعددی شعار می دادند که به تعبیر هاشمی طبا کاخ سفید را مسجد، کاخ الیزه را حسینیه و کاخ باکینگهام را مهدیه می کنیم!
دست بر قضا این قبیل موارد دست آویزی می شوند تا افرادی هم چون مارک روبیو، وزیر خارجه آمریکا دیروز ۱۴ نوامبر در مصاحبه ای پیرامون تفاوت ایران و کره شمالی با تکرار موضع ایران هراسی، این گونه استدلال کنند که «ایران اندیشه مهاجم دارد!
برخلاف کره شمالی، ایران به دنبال توسعه نفوذ خود است. کیم جونگ اون علاقهای به فتح ژاپن ندارد. او فقط میخواهد حکومت خود را حفظ کند و در قدرت بماند. او توسعه طلب نیست و به دنبال حمله به ژاپن یا چین و اشغال آن ها نیست؛ اساساً چنین قصدی ندارد. اما ایرانی ها توسعه طلب هستند؛ آن ها انقلابی اند.»
باری به هر جهت چین به درک این موضوع واقف شد که سیاست واقعی با نفع طلبی خود خواهانه تفاوت اساسی دارد چرا که رئال پولتیک در خدمت پدیده ای به نام ملّت است و ابزاری برای تحقق منافع یک فرد یا گروه خاص نیست.
چین با خروج از حصار تنگ ایدئولوژیک و اتخاذ رویکردی پراگماتیستی، دهه ها پیش این امکان را فراهم کرد تا شمار افراد زیر خط فقر را به نحو چشمگیری کاهش دهد...
چین ده ها سال پیش، ثبات راهبردی را بر اختلافات سیاسی داخلی مقدم دانست و با درایت و نگرشی برگرفته از فلسفه ی کنفوسیوسی، اختلافات داخلی خود در حزب کمونیست را برای گذار به توسعه کنار گذاشت ولی ما در ایران با وقوع انقلاب ۵۷ شاهد اوج گرفتن اختلافات داخلی بودیم.
ما نابخردانه گرفتار منازعات فرسایشی شدیم تا جایی که حتی بر سر انتخاب واژه «رشد» یا «توسعه» یا «پیشرفت» به دفعات دعوا داشتیم...
جناب رییس جمهور
نگارنده نیز به شما توصیه دارد سخن رهبر شهید انقلاب در دیدار اعضای هیئت دولت در آبان ۱۳۸۳ را یک بار دیگر مرور کنید مشخصاً آن جا که به نقل از مولای متقیان امام علی (ع)، «فقر مردم را تقصیر فرمانروایان دانستند.»
این سخن رأساً نشان از مسئولیت نهادهای حکومتی در قبال فقر را برجسته میکند.
به تعبیر جان رالز فیلسوف عدالت، نهادهای عادلانه باید به نفع کم برخوردارترین ها عمل کنند.
فقر فقط کم داشتن یا کم برخورداری از حیث مالی و اقتصادی نیست! نابرابری فرصت ها، بی احترامی نهادی و احساس تحقیر ساختاری نیز بخشی از تجربه ی فقر است.
کوتاه سخن اینکه یکی از مهم ترین ویژگی های اصلاحات چین، پذیرش ضرورت تغییر در برخی سیاست های گذشته بود.
چین شجاعت بازنگری در خطاهای گذشته را داشت، ما امّا بیش از چهار دهه است که با انکار یا توجیح برخی اشتباهات دست و پنجه نرم میکنیم.
درس واقعی چین برای ایران مبتنی بر ساخت نهادهای پاسخ گو، شفافیت اقتصادی، ثبات راهبردها، کاهش رانت، تعامل هوشمند با جهان و سیاست های عملی فقرزدایی است به همین سبب بدایت یادداشت اشاره داشتم بدون این اصلاحات، حتی حفظ کردن کتاب «برخاستن از فقر» هم ما را از فقر بیرون نخواهد آورد.
تجربه ی چین فارغ از آنکه توصیه ای در راستای کتاب خوانی برای مدیران باشد، عبرتی در باب تدبیر و عقلانیت در نظام حکمرانی است. عقلانیتی که در آن ثبات راهبردی، اصلاحات نهادی، تعامل بین المللی با حفظ استقلال ملّی (ادغام هوشمندانه)، پذیرش خطا و واقع گرایی سیاسی، اجزای یک منظومه ی به هم پیوسته اند.
با این تفاسیر، دشوارترین بخش توسعه، دانستن یا شناخت راه و مسیر توسعه نیست بلکه پذیرفتن ضرورت تغییر مسیر و بازنگری در پیش فرضهای سیاست گذاری است.
✓ من و این دشت بی پایان و بی حاصل دویدن ها
(هاتف اصفهانی)