به گزارش مهر ، ناترازی گاز، به‌ویژه در روزهای سرد سال، ضرورت مدیریت مصرف را بیش از گذشته آشکار کرده است؛ مسئله‌ای که حل آن تنها با افزایش تولید امکان‌پذیر نیست و به کاهش اتلاف انرژی در خانه‌ها، ساختمان‌های عمومی و واحدهای تولیدی نیز نیاز دارد. در این میان، طرح «کارور گاز» با پیوند دادن بهینه‌سازی مصرف به منافع اقتصادی، زمینه ورود بخش خصوصی به پروژه‌هایی را فراهم کرده است که قرار است هم مصرف مشترکان را کاهش دهد و هم بخشی از فشار بر شبکه گازرسانی را کم کند.

اهمیت این رویکرد زمانی روشن‌تر می‌شود که افزایش مصرف خانگی و تجاری، امکان تأمین گاز دیگر بخش‌ها را محدود می‌کند. رمضانعلی سنگدوینی، عضو کمیسیون انرژی مجلس، با اشاره به چالش ناترازی گاز و تشدید آن بر اثر آسیب به تأسیسات تولید، تأکید کرده است که تأمین انرژی مشترکان در سراسر کشور، به همراهی همگانی در مدیریت مصرف نیاز دارد. به گفته وی، افزایش مصرف گاز در بخش خانگی و تجاری ممکن است نیروگاه‌ها را به استفاده بیشتر از سوخت مایع سوق دهد؛ موضوعی که در برخی مناطق پیامدهای محیط‌زیستی به همراه دارد.

صرفه‌جویی؛ از مسئولیت مشترکان تا مشارکت بخش خصوصی

مدیریت مصرف گاز، صرفاً به معنای توصیه به کمتر مصرف‌کردن نیست؛ بخش مهمی از آن به اصلاح تجهیزات، افزایش بازده سامانه‌های گرمایشی و جلوگیری از اتلاف انرژی وابسته است. بااین‌حال، رفتار مصرف‌کنندگان نیز نقشی تعیین‌کننده دارد. سنگدوینی با تأکید بر اینکه نمی‌توان تمام مسئولیت مدیریت مصرف را بر عهده دستگاه‌های اجرایی گذاشت، معتقد است هر خانوار، اداره و واحد تولیدی می‌تواند با اصلاح رفتار مصرفی خود به پایداری شبکه گازرسانی کمک کند.

رعایت دمای آسایش از جمله اقدام‌هایی است که بدون اجرای پروژه‌های پرهزینه نیز امکان کاهش مصرف را فراهم می‌کند. این نماینده مجلس، دمای مناسب محیط‌های کاری و ساختمان‌های عمومی را بین ۱۸ تا ۲۰ درجه سانتی‌گراد اعلام کرده و خواستار توجه مدیران و کارکنان دستگاه‌های اجرایی به این موضوع شده است. وی همچنین هشدار داده که ادامه مصرف بیش از نیاز واقعی، احتمال بروز تنش در تأمین گاز برخی استان‌ها را افزایش می‌دهد.

طرح کارور گاز در کنار این مسئولیت عمومی، سازوکاری برای مشارکت تخصصی و اقتصادی بخش خصوصی تعریف می‌کند. شرکت‌های کارور با شناسایی ظرفیت‌های کاهش مصرف و اجرای پروژه‌های بهینه‌سازی، بخشی از منافع حاصل از صرفه‌جویی را به درآمد تبدیل می‌کنند. در این الگو، کاهش مصرف برای شرکت مجری نیز ارزش اقتصادی دارد و همین موضوع می‌تواند انگیزه سرمایه‌گذاری در نوسازی تجهیزات و اصلاح فرایندهای مصرف را تقویت کند.

دامنه فعالیت این شرکت‌ها از ساختمان‌های مسکونی و تجاری تا گلخانه‌ها، مرغداری‌ها، نانوایی‌ها و واحدهای صنعتی گسترده است. هدف اعلام‌شده طرح، دستیابی به کاهش ۲۵ تا ۳۵ درصدی مصرف در انتهای زنجیره مصرف است؛ هدفی که تحقق آن به کیفیت اجرای پروژه‌ها، همراهی مشترکان و ارزیابی دقیق نتایج وابسته خواهد بود.

دو مدل کارور گاز؛ مدیریت یک محدوده یا بهینه‌سازی یک واحد

برای فعالیت شرکت‌های کارور، دو مدل قراردادی تعریف شده است. در مدل نخست، کارور به‌عنوان خرده‌فروش گاز، مسئولیت مدیریت توزیع و مصرف را در محدوده‌ای مشخص بر عهده می‌گیرد. در این روش، حجم گاز ورودی به یک شهر یا محدوده بزرگ اندازه‌گیری می‌شود و شرکت کارور با ترکیبی از اقدام‌های فنی، تعامل با مشترکان و همکاری با اصناف و فعالان محلی، برای مدیریت مصرف اقدام می‌کند.

درواقع، حوزه فعالیت کارور نوع یک به تعویض یک وسیله یا اصلاح یک ساختمان محدود نیست، بلکه مدیریت مصرف در مقیاسی گسترده‌تر را دنبال می‌کند. عرضه و معامله گاز مصرفی ۲۱ ایستگاه سی‌جی‌اس شهرستان سبزوار در بورس انرژی، از جمله اقدام‌هایی است که مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران در تشریح آغاز فعالیت این نوع کارورها به آن اشاره کرده است.

در مدل دوم، شرکت کارور صرفاً بر اجرای پروژه‌های بهینه‌سازی تمرکز دارد و درآمد خود را از محل گواهی‌های صرفه‌جویی تأمین می‌کند. برای نمونه، یک شرکت می‌تواند در ساختمان مسکونی، مرغداری یا نانوایی، تجهیزات کم‌بازده را اصلاح یا جایگزین کند و مقدار کاهش مصرف حاصل از پروژه، به‌صورت جداگانه اندازه‌گیری شود.

ابزارهای کاهش مصرف در این مدل متنوع است؛ از تغییر فناوری و نوسازی تجهیزات تا تنظیم زمان استفاده از سامانه‌های گرمایشی، آموزش مشترکان و ایجاد مشوق‌های اقتصادی برای اصلاح رفتار مصرفی. تحلیل داده‌های مصرف گذشته و پیش‌بینی نیاز آینده نیز به شرکت‌ها کمک می‌کند اقدام‌های متناسب با وضعیت هر مشترک یا واحد مصرف‌کننده را طراحی کنند.

نمونه‌ای از ظرفیت این طرح در نانوایی‌های سنتی دیده می‌شود. بر اساس نتایج اعلام‌شده، جایگزینی ماشین‌های مستعمل شعله مستقیم با دستگاه‌های استاندارد حرارت غیرمستقیم، دست‌کم ۵۰ درصد و جایگزینی تنورهای گلی کم‌بازده، حداقل ۷۵ درصد صرفه‌جویی به همراه دارد. این ارقام، نتایج اعلام‌شده برای پروژه‌های مشخص است و نباید آن‌ها را به همه مشترکان و تجهیزات تعمیم داد.

پایش و گواهی صرفه‌جویی؛ حلقه اتصال کاهش مصرف به درآمد

نقطه کلیدی طرح کارور گاز، اندازه‌گیری و تأیید صرفه‌جویی است. اجرای یک پروژه یا نصب تجهیزات جدید، به‌تنهایی مبنای صدور گواهی نیست؛ بلکه مقدار کاهش مصرف باید پایش و راستی‌آزمایی شود. شرکت ملی گاز ایران نیز بر ثبت داده‌ها در سامانه‌های هوشمند، اندازه‌گیری دقیق کاهش مصرف و اتصال نتایج به سازوکار بازار انرژی تأکید دارد.

در این چارچوب، داده‌های مصرف گذشته برای شناخت روند مصرف به کار می‌رود و گزارش‌های تحلیلی، امکان ارزیابی عملکرد پروژه‌ها و برنامه‌ریزی برای نیاز آینده را فراهم می‌کند. اهمیت پایش مستمر در آن است که موفقیت طرح، نه صرفاً با تعداد قراردادها یا تجهیزات تعویض‌شده، بلکه با مقدار صرفه‌جویی تأییدشده سنجیده شود.

شرکت‌های کارور به‌ازای صرفه‌جویی تأییدشده، گواهی دریافت می‌کنند و امکان عرضه این گواهی‌ها در بورس انرژی به صنایع بزرگ فراهم است. درآمد حاصل از فروش گواهی‌ها، مسیر بازگشت سرمایه پروژه‌های بهینه‌سازی را شکل می‌دهد. سنگدوینی همچنین اعطای گواهی‌های صرفه‌جویی پیشینی را راهکاری برای تأمین سرمایه اولیه و تسریع آغاز فعالیت شرکت‌ها دانسته است.

به گفته این نماینده مجلس، در الگوی مورد اشاره، خانوارها بدون پرداخت هزینه اجرای پروژه، از اصلاح تجهیزات و کاهش مصرف بهره‌مند می‌شوند و شرکت مجری هزینه‌های خود را از عواید صرفه‌جویی تأمین می‌کند. بنابراین، منفعت مشترک به کاهش مبلغ قبض محدود نیست و می‌تواند نوسازی تجهیزات و بهبود عملکرد سامانه‌های گرمایشی را نیز در بر بگیرد.

مطابق گزارش شرکت ملی گاز ایران، تاکنون با ۱۱۱ شرکت کارور انرژی قرارداد امضا شده و صدور نخستین گواهی صرفه‌جویی پنج میلیون مترمکعبی گاز طبیعی در مرداد نیز گامی در مسیر تجاری‌سازی صرفه‌جویی بوده است. بااین‌حال، گسترش قراردادها زمانی به کاهش پایدار ناترازی کمک خواهد کرد که اجرای پروژه‌ها با تسهیل‌گری دستگاه‌های مسئول، همراهی مصرف‌کنندگان و راستی‌آزمایی مستمر همراه باشد؛ مسیری که صرفه‌جویی را از یک توصیه عمومی به فعالیتی قابل‌اندازه‌گیری و دارای منفعت اقتصادی تبدیل می‌کند.