عبدالجواد نجفی 

افزایش نرخ سوم بنزین به ۱۰ هزار تومان، از ۱۷ شهریور اجرایی شد؛ این تصمیم را می‌توان یک ابزار اقتصادی برای مدیریت مصرف دانست، اما پرسش مهم‌تر این است که آیا افزایش قیمت می‌تواند ناترازی ساختاری بنزین را نیز حل کند؟

در نگاه مهندسی، ناترازی یعنی فاصله میان آنچه تولید و تأمین می‌کنیم و آنچه مصرف می‌شود. وقتی مصرف روزانه در برخی مقاطع به حدود ۱۵۳ میلیون لیتر می‌رسد و ظرفیت تولید حدود ۱۳۰ میلیون لیتر اعلام می‌شود، با شکافی مواجهیم که صرفاً با قیمت‌گذاری از بین نمی‌رود.

بخش مهمی از راه‌حل در خود صنعت نفت قرار دارد. راندمان پالایشگاه یعنی پالایشگاه از هر بشکه نفت، چه مقدار محصول باارزش تولید می‌کند و برای این کار چقدر انرژی مصرف می‌شود. بنابراین نوسازی تجهیزات، رفع گلوگاه‌های فرآیندی و کاهش مصرف انرژی پالایشگاه‌ها می‌تواند بدون افزایش متناسب خوراک، تولید مؤثر فرآورده را افزایش دهد.

در طرف دیگر، خودرو قرار دارد. مصرف ویژه یعنی یک خودرو برای پیمودن ۱۰۰ کیلومتر چه مقدار سوخت مصرف می‌کند. وقتی میلیون‌ها خودروی پرمصرف و فرسوده در کشور تردد می‌کنند، چند لیتر مصرف اضافی برای هر خودرو در مقیاس ملی به میلیون‌ها لیتر بنزین تبدیل می‌شود. به همین دلیل، نوسازی ناوگان، توسعه حمل‌ونقل عمومی و افزایش بهره‌وری خودروها، بخشی از «تولید بنزین از سمت مصرف» محسوب می‌شود؛ یعنی همان کاهش مصرفی که بدون ساخت پالایشگاه جدید، ظرفیت مؤثر کشور را بالا می‌برد.

تنوع سبد سوخت نیز اهمیت دارد. توسعه CNG، خودروهای هیبریدی و برقی و بررسی سوخت‌های جایگزین، از جمله مسیرهای مبتنی بر متانول، می‌تواند فشار بر بنزین را کاهش دهد. البته متانول را نمی‌توان بدون بررسی استاندارد سوخت، سازگاری موتور، خوردگی و آب‌پذیری، صرفاً به بنزین اضافه کرد؛ این موضوع نیازمند طراحی و آزمون مهندسی است.

بنابراین نرخ ۱۰ هزار تومانی را باید اهرم مدیریت تقاضا دانست، نه نسخه نهایی ناترازی. راه‌حل پایدار زمانی شکل می‌گیرد که اصلاح قیمت در کنار افزایش راندمان پالایش، کاهش مصرف خودرو، نوسازی ناوگان، توسعه سوخت‌های جایگزین و هوشمندسازی توزیع قرار گیرد.

در نهایت، مسئله فقط این نیست که بنزین را چند تومان بفروشیم؛ مسئله این است که از هر بشکه نفت و هر لیتر سوخت، با کمترین اتلاف، بیشترین ارزش و بیشترین جابه‌جایی مفید را به دست آوریم.