
اتحاد خبر - احمد خواجه حسنی : اقتصاد همیشه در آمارهای رسمی، گزارش های مالی و شاخصهای کلان آماری قابل جست و جو نیست بلکه گاهی اقتصاد را باید در خانه ها جست؛ در گوشه ی حیاطی که جبراً و ناچار به مغازه تبدیل شده، در سفره ای که برای کاهش هزینه ها دوباره شسته میشود، در لامپی که خریدنش نیازمند حساب و کتاب و چرتکه انداختن است و در حقوقی که پیش از آنکه به دست صاحبش برسد، خرج شده است.وقتی اقتصاد وارد خانه میشود، فقط قدرت خرید کاهش نمییابد بلکه سبک زندگی نیز تغییر میکند...
احمد خواجه حسنی
اقتصاد همیشه در آمارهای رسمی، گزارش های مالی و شاخصهای کلان آماری قابل جست و جو نیست بلکه گاهی اقتصاد را باید در خانه ها جست؛ در گوشه ی حیاطی که جبراً و ناچار به مغازه تبدیل شده، در سفره ای که برای کاهش هزینه ها دوباره شسته میشود، در لامپی که خریدنش نیازمند حساب و کتاب و چرتکه انداختن است و در حقوقی که پیش از آنکه به دست صاحبش برسد، خرج شده است.
وقتی اقتصاد وارد خانه میشود، فقط قدرت خرید کاهش نمییابد بلکه سبک زندگی نیز تغییر میکند و خانواده ها ناچارند درباره ی کوچک ترین جزئیات تصمیم گیری کنند، تصمیم بر سر اینکه چه چیزی بخرند، چه چیزی را حذف کنند، کدام هزینه را به تعویق بیندازند و از کدام بخش از زندگی خود صرف نظر کنند.
یکی از نشانه های قابل مشاهده ی این تغییر، تبدیل بخشی از فضای مسکونی منازل به فضای کسب درآمد است. در برخی شهرها، خانواده هایی که میان دخل و خرجشان فاصله افتاده، بخشی از حیاط یا فضای مشرف به خیابان منزل خود را به مغازه، کارگاه کوچک یا محل فعالیت اقتصادی تبدیل کردهاند. خانهای که زمانی صرفاً محل زندگی بود، اکنون برای بخشی از مردم به ابزاری برای تأمین معاش خانواده تبدیل شده است...
این تغییر شاید در ظاهر یک تغییر معماری باشد، اما در عمق خود یک پیام اجتماعی دارد: مرز میان فضای خصوصی و فضای اقتصادی در حال جابهجایی است. خانواده برای حفظ سطح زندگی، از بخشی از آسایش و فضای شخصی خود هزینه میکند تا بتواند تاب آوری را بازتعریف کند.
همین روند را میتوان در تغییر الگوهای مصرف نیز مشاهده کرد، تغییراتی که به اغلب احتمال برای شما هم محرز است، به عنوان نمونه سفره یک بارمصرف که زمانی برای بسیاری از خانواده ها بخشی از مصرف عادی روزانه بود، در شرایط افزایش هزینه ها برای برخی خانواده ها جای خود را به گزینه های ماندگارتری داده است (استفاده از سفره های پلاستیکی قابل شست و شو) موضوع اصلی، خودِ سفره نیست؛ بلکه این پرسش است که چرا حتی هزینه های کوچک نیز برای بخشی از جامعه به مسئلهای قابل محاسبه تبدیل شده است.
در بحث بازار نیز تجربه مصرف کنندگان قابل تأمل است. گلایه از گرانی کالاها، کاهش دوام برخی محصولات و فاصله ی میان قیمت و کیفیت، تنها یک مسئله ی اقتصادی نیست؛ بلکه بر اعتماد اجتماعی نیز اثر خواهد گذاشت. هنگامی که شهروند احساس کند هزینه ی بیشتری پرداخت میکند اما اطمینان کمتری دریافت میکند، سرمایه ی اعتماد در روابط اقتصادی آسیب میبیند.
از دیگر سو، زندگی حقوق بگیران نیز روایت خاص خود را دارد. برای بسیاری از کارمندان، حقوق ماهانه پیش از آنکه فرصت برنامه ریزی ایجاد کند، میان اجاره، اقساط، بدهی ها و هزینههای ضروری برای بقاء تقسیم میشود. درآمدی که باید پشتوانه ی آرامش باشد، گاهی تنها وسیله ی عبور و مستمسکی ناچیز از یک ماه تا ماهی دیگر است.
در این بین حتی برخی نشانه های فرهنگی و اجتماعی نیز از فشار اقتصادی تأثیر میپذیرند برای مثال آیین هایی مانند حضور در آرامستان ها و خیرات برای درگذشتگان، همواره بخشی از فرهنگ همدلی ایرانیان بوده لیکن هنگامی که فشار معیشتی افزایش می یابد، برخی رفتارهای اجتماعی ممکن است کارکرد های تازه ای پیدا کنند؛ برای نمونه در مشاهدات روزمره می توان دید که برای برخی خانواده های کم برخوردار از حیث مالی، این فضا گاهی علاوه بر کارکرد سنتی، به فرصتی برای تأمین بخشی از نیازهای کودکان خود نیز تبدیل می شود، حادث شدن این قبیل رخدادها نه از سر تغییر ارزش ها، بلکه به دلیل تنگناهای معیشتی است که به عمیق ترین لایه های زندگی اجتماعی رسیده و حاکی از وضعیتی است که شرایط اقتصادی حاکم بر زندگی روزمره ی خانوارها تحمیل کرده است...
لطفاً این واقعیت ها را سیاهنمایی قلمداد نکنید. جامعه شناسی وظیفه دارد تغییرات اجتماعی را ببیند، ثبت کند و به تحریر درآورد. همان گونه که نادیده گرفتن مشکلات، راهحل نیست، انکار تجربه ی زیسته ی مردم نیز کمکی به اصلاحات امور نمیکند.
هم چنان که بارها اشاره داشتم تحریم های خارجی، محدودیت های اقتصادی و فشارهای بین المللی بدون تردید بر شرایط اقتصادی کشور اثر گذاشته اند. اما شهروند در زندگیِ روزمره ی خود، بیش از هر چیز با نتیجه ی نهایی این شرایط مواجه است.
مفاهیمی مانند استقلال اقتصادی، اقتصاد مقاومتی و امنیّت ملّی زمانی میتوانند به سرمایه ی اجتماعی تبدیل شوند که مردم آثار آنها را در زندگی خود احساس کنند و در کیفیت تولید داخلی، ثبات اقتصادی و امکان برنامه ریزی برای آینده به یک رضایت نسبی نائل شوند.
جامعه ای که زیر فشارهای انباشته ی اقتصادی قرار دارد، طبیعی است که ظرفیت محدودی برای تحمّل بحران های تازه داشته باشد بنابراین تفاسیر هر تصمیمی که بر امنیّت و معیشت مردم اثر میگذارد، باید با درک این واقعیت اجتماعی همراه باشد که تاب آوری اقتصادی و روانی جامعه قطعاً نامحدود نیست.
در نهایت، جامعه بیش از هر چیز در پی یک زندگی عادی است، زندگی که در آن خانه فقط محل زندگی باشد، نه آخرین سنگر جبران کسری درآمد؛ سفره فقط محل گرد آمدن اعضای خانواده باشد، نه نشانه ای از محاسبه ی دائمی هزینه ها؛ و اقتصاد به جای آنکه وارد تمام زوایای زندگی مردم درمانده شود و پایش را از گلیم خانواده ها درازتر کند، به خدمت آرامش و رفاه مردم درآید.