کیوان نوروزی
تحلیلگر انرژی و صنایع نفت، گاز و پتروشیمی

جنگ اخیر و آسیب‌پذیری زیرساخت‌های انرژی، بار دیگر اهمیت «تاب‌آوری» (Resilience) در مجتمع‌های پتروشیمی را آشکار کرد. در ایران، دو قطب اصلی صنعت پتروشیمی یعنی عسلویه و ماهشهر، به دلیل بهره‌گیری از شبکه‌های متمرکز یوتیلیتی شامل تولید برق، بخار، آب صنعتی، هوای ابزار دقیق و سایر خدمات جانبی، از مزیت اقتصادی ناشی از صرفه‌جویی مقیاس برخوردار هستند؛ اما همین تمرکز، در شرایط بحران به یک نقطه ضعف راهبردی تبدیل می‌شود. از کار افتادن بخشی از تأسیسات یوتیلیتی می‌تواند به توقف هم‌زمان فعالیت ده‌ها واحد تولیدی منجر شود؛ اتفاقی که در رخدادهای اخیر نیز به‌خوبی نمایان شد.

تجربه‌های جهانی نشان می‌دهد که مراکز بزرگ پتروشیمی، پس از مواجهه با تهدیدهای طبیعی یا امنیتی، به‌تدریج رویکرد خود را از «تمرکز بر بهره‌وری» به «تمرکز بر تاب‌آوری» تغییر داده‌اند. یکی از موفق‌ترین نمونه‌ها، جزیره ژورونگ سنگاپور است؛ هاب انرژی و پتروشیمی این کشور که میزبان بیش از یکصد شرکت بین‌المللی در زنجیره پالایش، پتروشیمی و صنایع شیمیایی است. اگرچه ژورونگ نیز بر پایه زیرساخت‌های مشترک و متمرکز توسعه یافته، اما طراحی آن بر اساس اصل افزونگی (Redundancy) و قابلیت تداوم سرویس انجام شده است.

در ژورونگ، تأمین یوتیلیتی تنها متکی به یک نیروگاه یا یک مسیر انتقال نیست. چندین واحد مستقل تولید برق و بخار، به‌وسیله شبکه‌های حلقوی (Ring Network) به یکدیگر متصل هستند؛ به‌گونه‌ای که در صورت خروج یک منبع از مدار، بار مصرفی از مسیرهای جایگزین تأمین می‌شود. علاوه بر آن، خطوط انتقال بخار، آب صنعتی و سایر یوتیلیتی‌ها نیز به‌صورت حلقوی طراحی شده‌اند تا آسیب به یک بخش از شبکه، موجب قطع کامل سرویس نشود. همین ساختار باعث شده است قابلیت اطمینان شبکه یوتیلیتی به شکل محسوسی افزایش یابد.

یکی دیگر از مؤلفه‌های مهم در این مجموعه، قابلیت Black Start یا راه‌اندازی نیروگاه بدون اتکا به برق شبکه است. این ویژگی امکان بازیابی سریع مجتمع پس از خاموشی گسترده را فراهم می‌کند و مدت توقف تولید را به حداقل می‌رساند. همچنین استقرار واحدهای چندمنظوره تولید برق، بخار و آب صنعتی (Multi-Utilities Complex) و اتصال متقابل آن‌ها، انعطاف‌پذیری عملیاتی مجتمع را در شرایط اضطراری افزایش داده است.

برای صنعت پتروشیمی ایران، مهم‌ترین درس این تجربه آن است که افزایش تاب‌آوری الزاماً به معنای حذف یوتیلیتی متمرکز نیست؛ بلکه مستلزم ایجاد لایه‌های پشتیبان و کاهش وابستگی به یک نقطه شکست است. توسعه نیروگاه‌های مستقل در نواحی مختلف، ایجاد مسیرهای موازی برای انتقال برق و بخار، پیش‌بینی قابلیت بهره‌برداری جزیره‌ای (Island Mode) برای مجتمع‌های بزرگ، افزایش ذخیره آب صنعتی و طراحی شبکه‌های حلقوی از جمله اقداماتی است که می‌تواند ریسک توقف هم‌زمان ده‌ها مجتمع را به میزان قابل توجهی کاهش دهد.

در شرایطی که امنیت انرژی به یکی از مؤلفه‌های اصلی امنیت ملی تبدیل شده است، سرمایه‌گذاری در تاب‌آوری زیرساخت‌های یوتیلیتی باید به‌عنوان بخشی از راهبرد توسعه صنعت پتروشیمی مورد توجه قرار گیرد. تجربه ژورونگ نشان می‌دهد که هزینه ایجاد افزونگی در زیرساخت‌ها، در مقایسه با زیان ناشی از توقف تولید و اختلال در زنجیره ارزش، سرمایه‌گذاری کاملاً توجیه‌پذیری است. برای عسلویه و ماهشهر نیز حرکت از «یوتیلیتی متمرکز» به سمت «یوتیلیتی تاب‌آور» می‌تواند یکی از مهم‌ترین الزامات توسعه پایدار صنعت پتروشیمی در دهه آینده باشد.