بابک شاکر

در گستره‌ی جنوبی ایران، جایی در دشت‌های میان برازجان و بوشهر در بخش مرکز دشتستان، روستایی
به‌نام عیسبند یا عیسوند وجود دارد که اگرچه از نظر جمعیتی و وسعت چندان شناخته‌شده نیست، اما در دل خود یکی از رازآلودترین ترکیب‌های زبانی ـ تاریخی جنوب را نهفته دارد. بررسی‌های زبانی، روایی و تاریخیِ  اسنادی نشان می‌دهد که این نام، به احتمال بسیار، یادگار گذر یک چهره‌ی بیگانه در بحبوحه‌ی جنگ جهانی اول است؛ میان اهالی به «عیسایی» یا «عیسوی» شهرت یافته است.

یک مسیحی در بند خاک جنوب

در خلال جنگ جهانی اول، منطقه‌ی بوشهر به یکی از محورهای حضور نیروهای متخاصم تبدیل شد. اسناد رسمی دولت بریتانیا و تلگراف‌های محرمانه‌ی وزارت مستعمرات، از فعالیت مأموران اطلاعاتی آلمانی در جنوب ایران حکایت دارند. در میان این اسناد، نام رمزهایی چون “Isa v.B.” در یادداشت‌های اطلاعاتی ارتش اشغالگر دیده می‌شود که به یک فرد آلمانی مشکوک، با وابستگی مذهبی مسیحی و گرایش همکاری با قبایل دشتی و تنگستانی اشاره دارد.
«… فردی با نام رمز Isa v.B. با پوشش میسیونر و پزشک، به منطقه‌ی دشتستان رسیده و تلاش کرده میان خوانین منطقه نفوذ کند. گزارش‌ها نشان می‌دهد که این فرد گرایشات مسیحی علنی داشته و به زبان آلمانی صحبت می‌کرد…»

روایت‌های محلی،  از مردی «فرنگی، تنها، و نیک‌رفتار» سخن می‌گویند که چند ماهی در یکی از نقاط دشت میان بوشهر و برازجان اقامت داشته است. مردم، که نه نام او را درک می‌کردند و نه زبانش را، به سادگی او را «عیسا» صدا زدند. و چون فهمیدند که مسیحی‌ست، در گفتار خود او را «عیسوی» یا «عیسایی» خواندند.

بند عیسا، یا عیسا در بند؟

در گویش محلی جنوب، «بند» به معنای محل اقامت، سایه‌بان، چادر یا استراحت‌گاه موقت استفاده می‌شود. ترکیب «بند عیسا» در ابتدا برای اشاره به محل توقف یا اقامت آن مرد مسیحی به‌کار رفت؛ اما با گذشت زمان، و در اثر تحریف گفتاری، نام منطقه به‌صورت «عیسبند» تثبیت شد.

این تغییر واژگانی در نامه‌ای که در آرشیو نظامی برلین موجود است نیز بازتاب دارد. در نامه‌ای به تاریخ ۳ ژانویه ۱۹۱۶، یکی از افسران آلمانی به نام Leutnant Ernst H. von Kleber می‌نویسد:

📄 Armeeakten Berlin, Band VII, Brief Nr. 34 – Jan 1916
«Isa behauptet, dass das Volk ihn “der Christ im Band” nennt. Das klingt wie “Isaband”…»

(عیسا می‌گوید که مردم او را “مسیحیِ در بند” می‌نامند. چیزی شبیه به “عیسبند” به گوش می‌رسد.)

روایتی که به خاک نشست

روایت‌های محلی درباره‌ی سرنوشت آن بیگانه یکسان نیست. برخی معتقدند که او پیش از ورود گسترده‌ی نیروهای بریتانیایی منطقه را ترک کرده است؛ برخی دیگر می‌گویند در درگیری‌های پراکنده‌ی اطراف بندرگاه کشته شده و بی‌نام در همان خاک دفن گشته است. در روایت‌های محلی، هیچ نشانی از گور، سنگ یادبود یا سند باقی نمانده است، اما نام او، یا آنچه مردم از نامش فهمیدند، بر منطقه حک شد.
امروز، روستای عیسبند یا عیسوند با جمعیتی کمتر از ۲۰۰ خانوار ، سایه‌ی آرامی بر گذشته‌ی طوفانی‌اش افکنده. اما نام، هنوز غبار فراموشی را پس می‌زند؛ نامی که شاید یادگار یک فرنگیِ مسیحی باشد، که روزی در خاک جنوب، در کنار مردمش، ایستاد.

منابع:
    1.    FO 371/2485 – British Foreign Office Correspondence, 1915
    2.    Ernst von Kleber, Letters from Persia, Armeeakten Berlin, Band VII, 1916
‎    3.        بایگانی ملی ایران، شماره سند ۲۰۱۴۲/خ، اداره حکمرانی جنوب، گزارش وقایع سال ۱۲۹۴ هجری شمسی