✍️ دکتر مختار فیاض

سعدی را حکیم نمی‌خوانند؛ او شیخ است. اینکه چرا «استاد سخن»، در میان ما فارسی‌زبانان، معروف به «حکیم» نیست، بحثی مستوفی می‌طلبد. همین‌قدر کافی است بدانیم که، اگر سعدی در قرن چهارم و پنجم و در خراسان می‌زیست، او را یکی از حکمای بزرگ ایران می‌نامیدند.

سراسر کلیات سعدی، خصوصاً بوستان و گلستانش، سرشار از حکمت و فلسفه و اخلاق است. درس‌هایی که از کلام نورانی سعدی، به مخاطب عرضه می‌شود، مختص یک زمان و‌مکان خاص نیست، بلکه دقت و فّسحَت نظر این نابغهٔ ایرانی، کلامش را از محدودهٔ یک جغرافیا و تاریخ خاص فراتر بُرده، همگان را در طول تاریخ بشر، مخاطب خود قرار داده‌است. از غزل‌های ناب عاشقانه و حتی عارفانهٔ سعدی که بگذریم، حکایات دل‌انگیز بوستان و گلستان او، علاوه بر اینکه از بُعد فرمی و زبانی و بلاغی، شاهکار به‌شمار می‌روند، از  نظر مضمون و محتوا نیز حکیمانه و تعلیمی‌اند.

از خطاب‌های جسورانه و ناصحانهٔ گاه‌وبیگاه او به حاکمان و پادشاهان گرفته تا پندهای از دل برآمده‌اش به دراویش و عامهٔ مردم، از دعوت او به خاموشی تا فضیلت قناعت، از توصیف آداب صحبت تا تاثیر تربیت، همه و همه نشان از رای و اندیشه‌ای بلند دارد که در اثر نبوغ و تربیت به‌موقع، زایا و جوشان در خدمت بشریت قرار گرفته است؛ به‌نحوی که می‌توان هم‌امروز، با مطالعهٔ آن‌ها، خود را در آن فضا تصور کرد که گویی، سعدی در همین لحظه و در همین جامعه، سخنش را در وصف ما و اجتماع‌مان بر صفحهٔ کاغذ روان کرده  است. در پایان باب چهارم، حکایتی قابل تأمل از ناخوش‌آوازی می‌آورد که با بانگ بلند قرآن را می‌خوانده است. در این هنگام صاحبدلی می‌گذرد و از او می‌پرسد که برای خواندن قرآن، چقدر پول گرفته است؟! قاری بدآواز در جواب می‌گوید که پولی نگرفته است و فقط از بهر خدای قرآن می‌خواند! پاسخ صاحبدل، در این حکایت، بسیار آموزنده و تکان‌دهنده است: « از بهر خدای مخوان»!!!

ما امروز این مطلب را در یک متن قرن هفتمی می‌خوانیم؛ اما واقعاً آیا این معضل، منحصر به گذشته و قرن هفتم بوده است؟ قطعاً خیر!
آیا امروز داعش و طالبان و بوکوحرام و... همان ناخوش آوازهایی نیستند که دارند به‌زعمِ خود «از بهر خدای»، با صدای بلند قرآن می‌خوانند و رونق مسلمانی را از بین می‌برند؟
آیا اینان که امروز با نام حجاب‌بان و گشت ارشاد، به نام دین، خشن‌ترین و زننده‌ترین برخورد را با زنان و دختران این سرزمین دارند و با این کارشان ضربه‌ای سنگین و غیرقابل‌جبران بر پیکرِ دین و معنویت وارد می‌کنند، همان قاری ناخوش‌آواز گلستان سعدی نیستند؟
آری! سعدیِ حکیم، بدون توجه به زمان و مکانی که در آن می‌زیَد، با وسعت نگاه خود، توانسته است چنان کلامی ماندگار را روانهٔ دنیای اندیشهٔ آدمیان کند که تا هنوز و همیشه در روش و‌ منشِ مخاطبانش مؤثر باشد.
و اینک در پایان این وجیزه، حکایت قابل تأمل و معهود استاد سخن را باز هم مرور می‌کنیم:
ناخوش آوازی به بانگ بلند قرآن همی‌خواند. صاحبدلی بر او بگذشت. گفت: تو را مشاهره چند است؟ گفت: هیچ. گفت: پس این زحمت خود چندین چرا همی‌دهی؟ گفت: از بهر خدا می‌خوانم. گفت: از بهر خدا مخوان:
گر تو قرآن بر این نَمَط خوانی/ بَبَری رونق مسلمانی

(یکم اردیبهشت‌ماه هزار و چهارصد و سه)