نصراله قاسمپور:

این متن کاملا مغرضانه و با اهداف شخصی نوشته شده است!

1)شاید کمتر کسی باشد که با نقد (چه به عنوان نویسنده و چه به عنوان خواننده) سرو کار داشته باشد و با عبارت فوق در جوابیه ها و بیانیه های منتشر شده، برخورد نکرده باشد.

خوانش نیت منتقد (که معمولاً با اتهام تخریب، غرض ورزی و... همراه است) می تواند زمینه ی مناسبی برای گریز از نقد فراهم آورد.

نکته ی جالب (و البته مضحکی) که در بیشتر این جوابیه ها به چشم می خورد تعمیم نظر خود به دیگران است، یعنی همه ـ بدون استثناء! ـ پس از خواندن نقد به اهداف شخصی نویسنده پی خواهند برد! اگر چنین ادعایی درست باشد چه دلیلی برای پرداختن به مطلبی که خواننده به آن علم دارد، وجود دارد!؟

اصل در مطالعه ی یک نقد، درستی یا نادرستی مطالب آن است، نه نیت منتقد. فرض کنید یک نفر با غرض ورزی به بیان ایرادهای ما بپردازد. آیا می توان به بهانه ی غرض ورزی از ضعف های احتمالی خود چشم پوشید؟ ضعف هایی که گاه ممکن است به تضییع حقوق دیگران نیز بینجامد. اگر بخواهیم از عدم غرض ورزی منتقد مطمئن شویم باید به نقدهای دورن گروهی که معمولا به تملق، ریا، خودستایی و... ختم می شوند، رو آوریم و خود را از نقدهای برون گروهی که می تواند به بهترین شکل، ضعف های ما را مجسم سازند، محروم سازیم.

نکته ی دیگری که در مورد «نیت خوانی» مهم به نظر می رسد این است که معمولا در انتقادها به نیت منتقد پرداخته می شود و در ستایش ها براحتی از نیت وی (ریا، تملق، بزرگ نمایی و...) چشم پوشی می شود. چرا محاسن را «حسن اثر»، «حسن مدیریت» و... قلمداد می کنیم، اما معایب را به نیت منتقد ربط می دهیم تا خود را ـ بظاهر ـ پاک و بی عیب جلوه دهیم؟!

2)نکته ی دیگری که در گریز از نقد می تواند مورد توجه قرار گیرد «توهم توهین» است. توهین در جامعه ی دینی ما یک «ضدارزش» محسوب می شود؛ از این رو گاه با القاء توهین کوشش می شود با ایجاد «حاشیه»، «اصل» کمرنگ جلوه داده شود.

توهم توهین گاه در فرد شکل می گیرد و  می کوشد آن را به دیگران منتقل کند. این توهم را می توان حاصل درک نادرست از متن دانست. در چنین حالتی می توان از خطای فرد گذشت، اما آنچه گاه به شکل مذبوحانه یی به چشم می خورد کوشش آگاهانه برای ساخت توهین است، ساختی که گاه موجب ایجاد توهم در خواننده می شود و می توان آن را نوعی «عوام فریبی» دانست (بویژه در مواقعی که خواننده امکان دسترسی به متن برایش فراهم نباشد یا به دلیل تخصصی بودن متن، قدرت درک آن را نداشته باشد).

تحریف متن (عدم رعایت امانت در نقل قول)، قیاس های ناصحیح، برداشت های نادرست از متن (بصورت آگاهانه) و... از شگردهایی ست که می توان با آن ها به «توهین سازی» و«القاء توهین» پرداخت.

در «توهم توهین» نگرش عصبی نویسنده گاه به گونه یی ست که فراموش می کند آنچه را ناپسند دانسته است، خود مرتکب نشود. در واقع آنچه را برای خود نمی پسندد، برای دیگران نیز نپسندد. اتأمرون الناس بِاالبِرِّ و تَنسونَ انفُسَکُم؟

وقتی می توان از یک «ضدارزش» (نه از نوع توهمی آن) در نوشته های دیگران انتقاد کرد که خود متعهد به عدم استفاده از آن باشیم، وگرنه «می نوشی» با «انکار می» سازگار نیست!

عالِم آن کس بود که بد نکند

نه بگوید به خلق و خود نکند

(سعدی)

3ـ یکی از صاحبدلان زورآزمایی را دید به هم برآمده و در خشم شده و کف بر دماغ آورده، گفت: این را چه شده است؟ گفتند: فلان دشنامش داد. گفت: این فرومایه هزار من سنگ برمی دارد و طاقت سختی نمی آرد!

(گلستان سعدی)

این گونه نباشیم!