دکتر حوریزاد قائدی: 

نخلستان‌ها جزء سیستم‌های پایدار و چند ساله هستند و دامنه وسیعی از موجودات زنده در هر نخلستان در ارتباط با درختان خرما فعال می‌باشند. در این میان کرم میوه‌خوار خرما یکی از آفات مهم درخت خرما می‌باشد که به شب‌پره کوچک خرما نیز معروف است. کرم میوه‌خوار خرما در کشورهای خرما خیز جهان مانند عربستان سعودی، مصر،     عراق و ایران وجود دارد. در کشور ما آفت مزبور تقریبا در تمام نواحی خرما خیز استان‌های خوزستان، فارس، سیستان و بلوچستان، کرمان ، بوشهر و هرمزگان انتشار دارد   . 

این آفت در بهار موقعی که میوه‌ها در مرحله حبابوک هستند با تنیدن تار، روی آنها مستقر می‌شود و قسمت انتهایی میوه و گاهی نیز وسط میوه را سوراخ کرده و با تغذیه از میوه‌های نارس موجب خشک شدن و ريزش آن‌ها می‌شود. این میوه‌ها چروکیده و به رنگ قهوه‌ای تا قرمز درمی‌آیند به همین دلیل در برخی نقاط استان خوزستان به آن حمیره یا سرخه می‌گویند. ریزش میوه‌ها از بارزترین نشانه‌های وجود این آفت است که از 10 تا 15 روز پس از تلقیح نخل‌ها شروع و تا هنگامی که میوه‌ها به مرحله رطب برسند؛ ادامه می‌یابد. خسارت این آفت در شرایط آب و هوایی مرطوب افزایش می‌یابد. حداکثر خسارت در دوره‌ای است که میوه‌ها در مرحله رشدی خارک می‌باشند.

میزان خسارت کرم میوه‌خوار در تمام ارقام خرما و در همه مناطق خرماخیز یکسان نیست. در استان خوزستان واریته استعمران که از نظر مواد قندی غنی‌تر از سایر واریته‌های آن ناحیه است، نسبت به کرم میوه‌خوار حساس‌تر است و نیز نخلستان‌های جوان و باغ‌های دارای ارقام پاکوتاه از نخلستان‌های قدیمی و ارقام پابلند خسارت بیشتری می‌بینند . بر اساس گزارشات خواجه‌زاده و همکاران ارقامی نظیر زاهدی، شاهانی، گنطار، خضراوی، پیارم و حاج محمدی حساسیت کمتر و ارقام خاصی، کبکاب و مضافتی حساست بیشتری نسبت به کرم میوه‌خوار خرما نشان داده‌اند. همچنین بر اساس تحقیقات قائدی و همکاران ارقام بریم، برحی، گنطار و استعمران آلودگی بیشتر و ارقام زاهدی و دیری آلودگی کمتری نسبت به این آفت نشان داده‌اند. گاهی اوقات یک رقم در یک منطقه به عنوان رقم حساس و در منطقه دیگر به عنوان رقم غیر حساس و یا با آلودگی کمتر ذکر می‌شود که این عدم همخوانی را می‌توان به تفاوت آب و هوایی سالیانه و تفاوت دو منطقه تحقیق که باعث عدم انطباق مراحل رشد و نموی آفت و میوه می‌شود؛ نسبت داد. علاوه بر آن مطالعات خصوصیات مرفولوژیک میوه خرما نشان داده است که ارقامی که دارای خوشه و تعداد میوه بیشتری در خوشه هستند به نسبت کمتری مورد حمله این آفت قرار می‌گیرند و برعکس ارقامی که نسبت گوشت میوه به هسته آن‌ها بیشتر است؛ بیشتر مورد حمله قرار می‌گیرند (که علت آلودگی بیشتر خاصی و کبکاب همین صفت است). لازم به ذکر است که مبحث ترجیح میزبانی و اینکه حشرات چه میوه‌ای با کدام خصوصیات را انتخاب می‌کنند؛ مبحث گسترده‌ای است که از مدت‌ها قبل زمینه‌ی تحقیقات زیادی شده است.

به طور کلی این آفت دارای یک دوره فعالیتی در طول ماه‌های بهار و تابستان است. لطیفیان و همکاران گزارش کرده‌اند که جمعیت لارو آفت و خسارت آن در ماه‌های خرداد و تیر به حداکثر خود می‌رسد و پس از آن از شدت خسارت آن کاسته می‌شود. کرم میوه خوار با انتقال میوه به انبار می‌تواند به چرخه زندگی خود ادامه دهد و تا 7 نسل در انبار ایجاد کند بنابراین جزو آفات انباری با منشاء نخلستان نیز به شمار می‌آید.

كنترل شيميايي این آفت با 2 بار سم پاشي كه به ترتيـب7 -10روز پـس از تلقـيح و 4-5 هفته پس از سمپاشي اول هست؛ توصيه شده است. یعنی کشاورز با ردیابی نخلستان خود، در صورت مشاهده ریزش زیاد میوه باید اقدام به سمپاشی با سموم مجاز و مطابق نظر کارشناسان کند اما اگر ریزش میوه در ابتدای فصل زیاد نباشد نیازی به استفاده از سموم شیمیایی نیست و این ریزش به عنوان تنک کننده‌ی طبیعی محسوب می‌شود. باید توجه داشت که کاربرد زیاد و غیر اصولی حشره‌کش‌ها بر علیه آفات می‌تواند باعث بروز مقاومت در آن‌ها شود که افزایش مقاومت، خطرات زیست محیطی و اثر سوء بر روی دشمنان طبیعی (حشرات مفید) را به همراه خواهد داشت بنابراین نكته مهمي كه در كاربرد حشره‌کش‌ها علیه آفات خرما وجود دارد؛ توجه به اصول كاربرد صحيح آفت‌کش‌ها می‌باشد. آزمـايش سموم جديد، رعايت اصول مديريت تلفيقي و اصول مديريت مقاومـت از جملـه كـاربرد متنـاوب سموم مؤثر در مبارزه با اين آفت و کنترل آن ضروري مي‌باشد.

خوشبختانه سموم انتخابی بـر اساس اصول فيزيولوژيكي براي مبارزه با آفت وجود دارد كه نه تنها تاثير چشمگیری در كـاهش جمعيت آن دارند، بلكه ميزان آسيب سموم شيميايي را به اكوسيستم و دشمنان طبيعـي به حداقل مي‌رساند. از آن جمله می‌توان به استفاده از سموم ضـد سنتز كيتين اشاره كرد كه در ساير كشورها در موارد مشابه بر عليه لارو پروانه‌ها به كار می‌رود و امكـان استفاده از آن براي مبارزه با اين آفت نيز در مؤسسه تحقيقات خرما و ميوه‌هاي گرمسيري كشور در دست بررسي است. باكتري باسیلوس تورنجینسیس كه امروزه تحت نام‌های تجاري مختلف از جملـه بايترول،تروسايد، بایولپ و غيره در بازار وجود داشته و بيشتر بر عليه لارو پروانه‌ها به کار می‌رود نيز داراي پتانسيل كاربردي خوبي در اين زمينه مي‌باشد. این باکتری امروزه به عنوان یک حشره‌کش بیولوژیک موفق در مناطق مختلف جهان مطرح است.

جمع‌آوری و انهدام میوه‌های آلوده، انجام هرس دمبرگ و حذف الیاف اطراف تنه، تکریب و هرس به‌موقع برگ، رعایت اصول به باغی مانند جلوگیری از کاشت متراکم درختان خرما، رعایت اصول آبیاری، حذف پاجوش‌های اضافی، جمع‌آوری بقایای گیاهی و انتقال به خارج از باغ و از بین بردن آن‌ها و کنترل علف‌های هرز نیز از جمله روش‌های کنترلی (مکانیکی) کرم میوه‌خوار می‌باشند.

همچنین توجه به مقاومت ارقام، روشی ایده‌آل برای استفاده در برنامه‌های مدیریت تلفیقی این آفت می‌باشد. بعد از معرفی ارقام مقاوم، هزینه این روش برای کشاورزان بسیار کم است. استفاده از مقاومت میزبان از نظر زیستی خطری در بر ندارد. جستجوی ارقام مقاوم در هر منطقه با ارزیابی ارقام بومی، شناسایی منابع مقاومت و علل به وجود آورنده‌ی آن آغاز می‌شود. با توجه به دوپایه بودن درخت خرما، طولانی بودن برنامه‌‌های به‌نژادی و محدود بودن اطلاعات در زمینه ارقام مقاوم، تحقیقات در این زمینه باید در قالب برنامه های راهبردی بلند مدت و هدفمند تعریف شود.

منابع:

- خواجه زاده، ی. و لطیفیان، م. 1392. واکنش ارقام مختلف خرما به کرم میوه خوار Batrachedra amydraula Meyr)  ) در شرایط آلودگی طبیعی در منطقه بهبهان. مجله به نژادی نهال و بذر ،29-1(2)، 311-330.

- قائدی، ح.، سلیمان نژادیان، ا.، سراج، ع. ا.، لطیفیان، م. و حبیب ‌پور، ب. 1393. بررسی ترجیح میزبانی کرم میوه‌خوار خرما Batrachedra amydraula Meyr  روی 10 رقم بومی خرمای استان خوزستان. تحقیقات حشره شناسی، 6 (2) (پیاپی 22)، 151-160.

-Habib, D. M. and Essaadi, S. H. 2007. Biocontrol of the lesser date moth Batrachedra amydraula (Cosmopterigidae: Batrachedridae) on date palm trees. ISHS Acta Horticulturae 736: IIIInternational Date Palm Conference. DOI:10.17660/ActaHortic.2007.736.35

-Mohammad, J. K., Al- Jassany R. F., Ali, A-S. A. and El- Bouhssaini, M. 2013. The efficacy of the biological insecticides Bacillus thuringiensis Berliner and

Spinosad against the lesser date moth.  Iraqi Journal of Agricultural Science 44 (2): 220-225.