
اتحادخبر-رضا شبانکاره:«پاتوق به معنای گرداگرد محل نصب علم است و آن کنایه از هر محلی باشد که کسی عادتاً بدانجا تردد کند یا گروهی همدل گرد هم آیند» (شاملو، 1385: 121) «پاتوق، جایی است که شخص بیشتر اوقات فراغت خود را در آن میگذراند.» (انوری، 1382: 427) «پاتوق موقعیتی است كه در آن عدهای از افراد بهطور آزادانه جمعشده و برخلاف كارهای روزانهشان كه به عنوان...
رضا شبانکاره:
اتحادخبر:«پاتوق به معنای گرداگرد محل نصب علم است و آن کنایه از هر محلی باشد که کسی عادتاً بدانجا تردد کند یا گروهی همدل گرد هم آیند» (شاملو، 1385: 121) «پاتوق، جایی است که شخص بیشتر اوقات فراغت خود را در آن میگذراند.» (انوری، 1382: 427) «پاتوق موقعیتی است كه در آن عدهای از افراد بهطور آزادانه جمعشده و برخلاف كارهای روزانهشان كه به عنوان وظيفه و شغل بدان مشغول بودهاند، به فعاليتهايی میپردازند كه از روی علاقۀ آنها بوده و كمتر تناسبی با وظايف شغلیشان دارد.» (آزاد ارمکی، 1384، 21).) «پاتوق محل اجتماع افراد، با حضور آزادانه جهت گفتوگو و بازی و کسب اطلاعات و استراحت است. پاتوق در فضای معماری و شهری در جهت افزایش تعاملات اجتماعی و فرهنگی و کاهش مشکلات افراد در جوامع شهری میباشد» (ترکمان و همکاران، 1396).
پاتوق معمولاً توسط افرادی شکل میگیرد که دغدغههای جمعی و مشترکی دارند. «پاتوقها در حوزههایی متنوع شکل میگیرند و بهطور مثال میتوان تنوع پاتوقها را در حوزههای سیاست، اجتماعی، فرهنگی، ادبی، هنری و اقتصادی تقسیم بندی کرد» (آزاد ارمکی، 1384: 53). پاتوق میتواند با یک دورهمنشینی معمولی و با حضور دوستان همفکر و یا صمیمی شکل بگیرد. از طرفی، گاهی نیز صرفاً بهمثابۀ اوقات فراغت و نوعی سبک زندگی کارکرد پیدا میکند و گاهی هم به کارهای گروهی و فکری منجر میشود.
«... تشکیل مسجد هدایت، انجمن اسلامی دانشگاه تهران، حسینیه ارشاد، شرکت سهامی انتشار، تئاتر شهر، خانۀ کتاب، نقد فیلم، فرهنگسراها، انجمنهای ادبی و علمی و ... نمونۀ تبدیل محفلهای دوستانه و فکری به نهادها و موسسات فرهنگی، آموزشی و دینی است» (آزاد ارمکی، 1384: 30-31). «راه ماندگاری و درونیکردن امور فرهنگی بهلحاظ ساختاری و سازمانی از طریق پاتوقها انجام میگیرد؛ زیرا پاتوقها هم محل افراد معمولی است و هم محل حشرونشر نخبگان در سطوح متعدد. تعدد و تنوع پاتوقها موجب گسترش حوزه عمومی و توسعه فضای نقد و گفتمان میشود و به جای جامعۀ تک صدایی، جامعهای چندصدایی و متفکر را تولید میکند» (آزاد ارمکی، 1384، 35).
مکانهای شهری مانند پاتوق علاوه بر اینکه محل مناسبی برای جذب نیروهای انسانی و سرمایههای اجتماعی است، در حرکتهای اجتماعی، شهری و مدنی نیز نقش پذیری فراوانی دارند و منشأ اولیه کارهای گروهی و تشکیلاتی است که میتوانند در درازمدت منبعی برای خلق تشکلهای مدنی غیردولتی و کارهای گروهی و فکری نیز باشد؛ همچنین، فردیت افراد در این مکانها به تشخصی قابل ارائه در جمع و حوزۀ عمومی تبدیل میشود و زمینه برای مشارکتپذیری در امور جمعی را افزایش می دهد و فرد حاضر در پاتوق را برای زندگی اجتماعی آمادهتر میکند.
پاتوق جایی است که افراد معمولاً در چند نمونه با هم اشتراکنظر دارند. ضمن اختلافنظر در بحثها، در یکجا گرد هم میآیند. پاتوقها و نشستهای گروهی و دورهمی در درازمدت میتواند منبعی برای خلق تشکلهای مدنی غیردولتی و کارهای گروهی و فکری باشد. پاتوق بهزعم نگارنده محل مناسبی برای جذب نیروهای انسانی و سرمایههای اجتماعی است. در پاتوق است که فردیت آدمیان در جمع و حوزۀ عمومی به تشخصی شایسته بروز مییابد. جسارت حضور در جمع و مشارکتپذیری در کارهای جمعی در افراد افزایش مییابد.
برخی از مکتبها و نحلههای فکری، فسلفی، ادبی و هنری در پاتوقها شکل گرفته است. اصحاب دایرهالمعارف، حلقه وین، مکتب بوداپست، مکتب شیکاگو، مکتب فرانکفورت، مکتبهاروارد، و... نمونههای اصلی پاتوقهای فکری، علمی، سیاسی و روشنفکری شناخته شده در غرباند. پاتوق میتواند از یک دورهمنشینی دوستانه شروع شود و به یک کار گروهی و فکری تبدیل گردد.
«در ایران موارد بسیاری را می توانیم به عنوان مصادیق حوزۀ عمومی بازشناسی کنیم: پارکها، سینماها، انجمنهای ادبی و هنری و اجتماعی، روزنامهها، قهوهخانهها، رستورانها، نشستهای گروهی، و اجتماعات فکری» (آزاد ارمکی، 1384: 34).
«مهمترین ویژگی شهر وجود اماکن عمومی در آن است و فقط در آن میتوان نبض شهر را احساس کرد. مفهوم مکان عمومی ریشه در میدان عمومی آتن دارد. در جایی که دموکراسی حاکم است؛ یعنی در آن محل، ارتباطات چهرهبهچهره برقرار است. از لحاظ نظری، مکان عمومی جایی است که تمام اعضای جامعه آزادانه به آن دسترسی دارند؛ اما نه بدین معنا که افراد هر کاری که دلشان بخواهد میتوانند انجام دهند. برعکس اماکن عمومی قواعد و هنجارهای اجتماعی خاص خود را دارد. برای مثال خیابان نوعی رسانۀ ارتباطی است و مانند هر رسانهای قواعد خاص خود را دارد» (شارعپور، 1396، 226).
«قرارگاههای رفتاری همواره یکی از مباحث مهم هویت شهری میباشند که میتواند حاوی فرهنگ و تفکر غالب مردم منطقه باشد. از طرفی طراحی یک مرکز فرهنگی تفریحی، میتواند بهعنوان یکی از فضاهای عمومی شهرها، نقش مهمی در رفع نیازهای انسانی و تقویت خاطره سازی قرارگاههای اجتماعی ایفا کند. زیرا در کنار نقش کارکردی خود باعث افزایش اجتماع پذیری در فضاهای شهری میشوند» (علیقنبری و همکاران، 1395).
]پاتوق[ «فضایی است که حضور افراد در آن بدون برنامه خاص منجر به مشارکت و تعامل اجتماعی آنان میشود و لذا سازنده حیات اجتماعی جدید هستند. فضایی است که شهر از طریق آن میتواند هویت خود را با شهروند به تعامل بگذارد. فضایی است که شاکلۀ شهر در آن بروز پیدا میکند. یکی از ظرفیتهای عمومی فضای شهری برای بهبود کیفی کارکرد شهر است که میتواند فضاهای شهری را سرزنده کند و حس تعلق خاطر شهروندان را افزایش دهد» (ترکمان و همکاران، 1396).
«پارکها و فضاهای عمومی شهر، نقش سوپاپ اطمینان را ایفا میکنند؛ زیرا در این مکانها طبقات و قومیتهای مختلف با هم ادغام میشوند. پارکها همچنین نقش هماهنگکنندۀ رفتار مردم را دارند. در همین راستا، ری اولدنبرگ معتقد است که شهر نیاز به مکانهای سوم دارد تا بتواند کار خود را خوب انجام دهد. مکان سوم، مکان عمومی یا نیمه عمومی، مانند کافیشاپ یا پارک است. جایی که مردم برای گفتوگو یا برقراری رابطه صمیمانه دورهم جمع میشوند. این مکان نه خانه است (مکان اول) و نه محل کار (مکان دوم)، بلکه نوعی فضای مدنی است تا افراد از اخبار و حوادث روزمره مطلع شوند. در شهرهای امروزی، خلأ نوع مکانهای سوم زیاد به چشم میخورد و فقدان آنها فشار روانی و ناکامی را در بین مردم بروز میدهد. در مکان سوم افراد فرصت مکالمه و کسب اخبار را دارند، جایی که دیگران فرد را میشناسند و او با کسانی تعامل دارد که عضو خانواده او یا همکارش در محل کار نیستند؛ مانند آرایشگاهها، رستورانها و کافی شاپها که چنین کارکردی دارند؛ همچنین در برخی از شهرها کتابفروشیها و کلوبهای ویدئویی نقش مکانهای سوم را ایفا میکنند» (شارعپور، 1394، 227)
معرفی مکانهای مناسب در شهر برازجان برای پاتوق:
عبدالرسول خیراندیش نویسندۀ برازجانی و استاد تاریخ در دانشگاه شیراز است. او در گفتوگویی با نشریۀ اتحادجنوب دربارۀ خاطرات دوران جوانی و فضای فرهنگی برازجان در دهۀ قبل از انقلاب اسلامی چنین میگوید: «تفریحات سالم بسیار بود. جلوی شهرداری سابق، مجلهفروشی و کتابفروشی و سینما و عکاسی بود. پاتوق خیلی از جوانان شهر اینجا بود و عصرها جوانان جمع میشدند. بعضی از جوانان و معلمان شهر که در آن محدوده جمع میشدند تا باغها قدم میزدند و پیادهروی میکردند. مجموعۀ عوامل فرهنگی شهر در کنار هم فضای فرهنگی خوبی را ایجاد کرده بود.»
درهمین چند سال گذشته نیز پاتوقها و فضاهای عمومی شهر برازجان گستردهتر شده است. در این میان احمد ترکمان و همکاران خود در مقالهای تحتعنوان «پاتوق، فضای جمعی شهری و معماری و محل تعاملات اجتماعی و فرهنگی: نمونۀ موردی شهر برازجان» به معرفی فضاهای عمومی شهر به مثابۀ پاتوق میپردازند. در این مقالۀ پژوهشی آمده است «باتوجهبه نیازهای مخاطبین در فضای پاتوق و بررسی ویژگیهایی چون فضای ورزشی و فضای سرگرمی و فضای فرهنگی و فضای آموزشی افراد گرد هم میآیند. میتوان بهعنوانمثال بوستان مادرِ شهر برازجان را نام برد که واقع در محلۀ آزادگان در کنار خیابان فنیوحرفهای است. در آن از قابلیتهایی مانند فضای بازی و فضای ورزشیِ باز میتوان نام برد که جمع قابلتوجهی از ردۀ سنی مختلف را در ساعتهای اولیه صبح برای ورزش و در بعدازظهر برای تفریح و سرگرمی گرد هم آورده و به عنوان پاتوقِ باز نقشآفرینی میکند. پارک بوستان واقع در بلوار حسینیۀ اعظم دارای قابلیتهایی چون کتابخانه و فضای سبز و آبنما و میزهای پینگپنگ است. در طول روز افرادی با سنهای مختلف از محلۀ حسینیۀ اعظم گرد هم میآیند و بهعنوان پاتوق فرهنگی و تفریحی نقشآفرینی میکند. بوستان فرهنگ واقع در فرهنگیان برازجان بهعنوان پاتوق تفریحی و ورزشی و تجاری بوده و در ساعتهای مختلف روز جهت گردهمآمدن افراد با ردۀ سنی مختلف نقشآفرینی میکند. میدان شهید چمران روبهروی کاروانسرای مشیرالملک برازجان بهعنوان فضایی تاریخی از دورۀ قاجار تابهحال محل تجمع افراد با ردۀ سنی مختلف بوده است و برای مناسبتهای متفاوت بهعنوان پاتوق شهری نقشآفرینی میکند. میدان شهید صادق گنجی واقع در ورودی شهر برازجان، از محور شیراز؛برازجان، و پارک شهید گنجی در کنار این میدان در تمام روزهای هفته، به ویژه تعطیلات آخر هفته در ساعتهای بعدازظهر تا پاسی از شب محل تجمع وسیعی از مردم شهر برازجان است که دارای قابلیتهای تفریحی و تجاری و فرهنگی و ورزشی به صورت فضای باز و بسته در قالب پاتوق شهری نقشآفرینی میکند.» (ترکمان، احمد و مجتبی قائد،۱۳۹۶) کافیشاپها و قهوهخانهها و بستنیفروشیها و اغذیهفروشیها در این سالها توانسته در شهر برازجان شکل بگیرند و به مثابۀ پاتوق شهروندان برازجانی نقشآفرینی کنند.
همچنین یکی از پاتوقهای روشنفکران و اهل کتاب و اندیشة برازجان در دهۀ هشتاد و نود خورشیدی عصرانههای فرهنگی بوده که با نام کتاب بحث ( ۱۳۸۵ و ۱۳۸۶) و عصرانههای فرهنگی هامون (۱۳۹۲ تا ۱۳۹۴) در دفتر نشریه اتحادجنوب برگزار میشد و محفلی برای علاقمندان به مباحث فکری و اهل کتاب بود. از پاتوقها و مکانهای شهری دولتی و رسمی میتوان به فرهنگسرای فرهنگ و ارشاد اسلامی برازجان و انجمنهای آن ازجمله انجمن شعر و ادب و انجمن تئاتر و دیگر انجمنها اشاره کرد. پاتوق پیادهرو(کتابرو) و سلسلهنشستهای کتاببحث (۱۴۰۰ -۱۳۹۷) که در پارک کنار کاروانسرای مشیرالملک(دژ) برازجان و گاهاً در پژوهشسرای دانشآموزی متقین برازجان با نمایش فیلم برگزار میشد، میتوان از پاتوقهای فرهنگی، ادبی و هنری سالهای اخیر اشاره کرد. این سلسلهنشستهای کتاببحث و پاتوق پیادهرو(کتابرو) به دهها نشست کتاب و تماشای فیلم منجر شد و علاقمندان و جوانان برازجانی به کتاب و فیلم را گردهم جمع کرد. از کسانی که در پاتوق کتاببحث و پاتوقپیادهرو(کتابرو) شرکت میکردند میتوان از زندهیاد حسن انصاری(امرو هیچستانی)، مجید عوضفرد، مهدی شاهحسینی، ایرج کمالیان، محمدرضا محمدزادگان، مهدی ناصری، محسن عوضفرد، حسین باقری، جلال خسروی، جاوید شیرکانی و غیره نام برد. در سلسلهنشستهای کتاببحث و پاتوق پیادهرو کتابهای بیشماری از جمله همة مردان شاه(نوشتة استیفن کینزر)، اسفار کاتبان(نوشتة ابوتراب خسروی)، ایران بین دو انقلاب(نوشتة یرواند آبراهامیان)، مشروطة ایرانی(ماشاءالله آجودانی)، شازده احتجاب(هوشنگ گلشیری)، ایران؛ جامعة کوتاهمدت(نوشتة محمدعلی همایون کاتوزیان)، توتالیتاریسم(نوشتة هانا آرنت)، تاریخ بعلمی(نوشتة ابوعلیمحمدبنمحمدبن بعلمی)، همنوایی شبانة ارکستر چوبها(نوشتة رضا قاسمی)، کتاب خنده و فراموشی(نوشتة میلان کوندرا) و غیره مورد معرفی و واکاوی قرار گرفت.

عکسی از عصرانههای فرهنگی هامون با موضوع تأملی بر روزنامهنگاری در استان بوشهر، دفتر نشریه اتحادجنوب، برازجان، امردادماه ۱۳۹۳(از پاتوقهای فرهنگی برازجان)
منابع:
1- انوری، حسن (1382)، فرهنگ فشرده سخن، تهران، سخن.
2- آزادارمکی، تقی (1384)، پاتوق و مدرنیته ایرانی، تهران، لوح فکر.
3- ترکمان، احمد و همکاران (1396)، پاتوق، فضاي جمعی شهری و معماری و محل تعاملات اجتماعی و فرهنگی (نمونه موردی شهر برازجان)، نشریه پژوهش و برنامهریزی شهری. (با دخل و تصرف)
4- خیراندیش، عبدالرسول(گفتوگو)، گفتوگوگر: رضا شبانکاره، هفتهنامۀ اتحادجنوب، ش۹۸۲، ۲۷اسفند۱۳۹۶.
5- شارعپور، محمود (1394)، جامعهشناسی شهری، تهران، پیام نور.
6- شاملو، احمد با همکاری آیدا سرکیسیان (1385)، کتاب کوچه (جامع لغات، اصطلاحات، تعبیرات، ضربالمثلهای فارسی)، حرف پ، دفتر اول، ص 121، تهران، مازیار.
7- علیقنبری، زهرا و همکاران (1395)، بررسی نقش قرارگاه های رفتاری در شکلگیری پاتوقهای شهری، همایش ملی پژوهشهای کاربردی در افقهای نوین عمران و معماری.