رضا شبانکاره:

اکنون که پا به سن گذاشته‌ام، تجربه‌ای که به روزگار جوانی‌ام برمی‌گردد برایم اهمیت و معنایی تازه یافته است. به یاد دارم که یک‌بار در دانشگاه کمبریج در جلسة سخن‌رانی فیزیکدانی پرآوازه شرکت کردم. او مردی سال‌خورده بود که لنگ‌لنگان و پای‌کشان داخل سالن شد. حسابی جا خوردم، از خودم پرسیدم، این مرد چرا پاهای‌اش را این‌جوری روی زمین می‌کشد؟ چرا نمی‌تواند مثل یک آدم طبیعی گام بردارد؟ بی‌درنگ به خودم هی زدم که چه می‌گویی، او چاره‌ای ندارد، خیلی پیر است، خیلی.

                                          (نوربرت الیاس، تنهایی دم مرگ)

در زمان‌های گذشته تعداد اندکی از افراد به سنین کهولت و پیری می‌رسیدند، اما در جهان کنونی پیشرفت‌های فناوری و بهداشتی باعث شده تا افراد سال‌های بیشتری عمر کنند و مرگ آن‌ها در سنین بالاتری اتفاق افتد، در نتیجه در حال حاضر افراد بیشتری می‌توانند سنین پیری را تجربه نمایند. از طرف دیگر از آن جایی که تقریباً تمامی کشورهای دنیا دوره‌ی باروری بالا را پشت سر گذاشته و یا در حال گذار از آن هستند، طبیعتاً تعداد افراد زیادتری نسبت به گذشته به مرحله پیری می‌رسند. امروزه جمعیت بسیاری از کشورها رو به سالخوردگی رفته و انتظار می‌رود سایر کشورها نیز در آینده این پدیده را تجربه نمایند. (فتحی، مرکز آمار ایران) از این رو افزایش سن و فرایند سالخوردگی به خودی خود می‌تواند مسائل و چالش‌های مهمی را به دنبال داشته باشد، هر چند نمی‌توان سنین پیری را الزاماً مترادف با کاهش سلامتی و یا افزایش ناتوانی دانست (تصوری که عموماً وجود دارد). اما روند رو به افزایش سالخوردگی مسائلی را در جنبه‌های مختلف اقتصادی، اجتماعی، بهداشتی، روانشناختی و ... ایجاد می‌نماید. (گیدنز و بردسال، 1391)

آنتونی گیدنز در کتاب جامعه شناسی، پیری را این‌گونه تعریف کرده است: «… پیر شدن در گذشته با تغییر شکل ظاهری و توانایی‌های جسمانی تشخیص داده می‌شد نه با سن زمانی. پیری امروز یک تعریف قانونی دارد، به این معنا که به سنی اطلاق می‌شود که در آن اکثر مردم از کار بازنشسته می‌شوند و از انواع خاصی از مزایای رفاهی، مانند حقوق بازنشستگی، برخوردار می‌گردند.» به‌طور متوسط مردم نسبت به یک قرن پیش از این، تا سنین بسیار بالاتری زندگی می‌کنند و این نتیجه‌ی بهبود شرایط تغذیه، بهداشت و مراقبت از تندرستی است. رشد امید زندگی به این معناست که عواید و مستمری‌های بازنشستگی باید سال‌های بیش‌تری پرداخت شوند. اخیراً موسسه‌های بازنشستگی و بیمه هشدار داده‌اند که جدول فعلی پرداخت مستمری‌ها برای همیشه قابل اجرا نیست. آن‌ها خواهان افزایش حداقل سن مستمری‌بگیری برای زنان (که اکنون شصت‌‌سال است) به شصت‌وپنج‌سال، و برای مردان (که اکنون شصت‌وپنج‌سال است) به هفتاد سال شده اند تا هزینه‌های اضافی ناشی از طولانی‌شدن عمرها جبران شوند. پیر شدن بدن تحت تأثیر عوامل اجتماعی قرار می‌گیرد، اما مسلماً عوامل ژنتیکی خود نقطة پایانی برای دورة زندگی‌اش دارد. این حداکثر عمر حدود صد و بیست سال تصور می‌شود. بدن انسان، همچون همة جانوران از نظر ژنتیکی برای مردن برنامه‌ریزی شده است.» (گیدنز با همکاری بردسال، 1391)

گرچه سالخوردگی فرآیندی است که امکان‌ها و فرصت‌های تازه‌ای عرضه می‌کند، اما با مجموعه‌ای از چالش‌های نامأنوس نیز همراه است. مردم وقتی پا به سن می‌گذارند با ترکیبی از مسائل جسمی، عاطفی و مادی روبه‌رو می‌شوند که کنار آمدن با آن‌ها می‌تواند دشوار باشد. یکی از نگرانی‌های عمدة افراد سالمند حفظ استقلال، آزادی حرکت و توانایی مشارکت کامل در دنیای اجتماعی است. اما، همان‌طور که می‌توان انتظار داشت، سالخوردگی پدیده‌ای نیست که به یکسان تجربه شود. تفاوت‌های زیادی در امکانات و منابع مادی و برخورداری از حمایت عاطفی و مراقبت‌های بهداشتی و سلامتی، بین سالمندان وجود دارد. این تفاوت‌ها می‌توانند بر توانایی سالمندان در حفظ خودمختاری و سعادتمندی کلی‌ آن‌ها مؤثر باشند.
طبقه، جنسیت و نژاد تأثیرهای مهمی بر تجربة سالخوردگی می‌گذارند. برای مثال، سالخوردگی پدیده‌ای جنسیتی است. زنان بیش از مردان عمر می‌کنند، و این باعث می‌شود که جمعیت سالمندان عمدتاً «مؤنث» باشند. مطالعات معلوم کرده‌اند که درآمد شخصی زنان سالمند کم‌تر از مردان سالمند است، و همچنین زنان از نابرابری در منابع و امکانات دیگری مثل مالکیت مسکن یا خودرو نیز زیان می‌بینند. الگوهای مراقبتی و حمایتی که برای جمعیت سالمندان تدارک دیده می‌شود، باید به ابعاد جنسیتی سالمندی توجه ویژه‌ای داشته باشد.
به طور کلی، سالمندان در مقایسه با سایر گروه‌های جمعیت، محرومیت مادی بیش‌تری دارند. بازنشستگی به از دست رفتن  «یا کاهش» درآمد منجر می‌شود که آن نیز موجب افت چشمگیر استاندارد زندگی سالمندان می‌شود. (گیدنز با همکاری بردسال،1391) «فرهنگستان‌زبان واژه «بازنشسته» را نه در مفهوم‌هایی که از پیش در زبان فارسی وجود داشت، بلکه به جای کلمه «متقاعد» در مورد کارمندانی به کار برد که پس از سی سال کار و یا در شصت‌و‌پنج سالگی، از خدمت معاف می‌گردند.» (1384، روح‌الامینی)

هر چند که آستانه خاصی برای پیری وجود ندارد اما صاحب‌نظران و برنامه‌ریزان معمولاً در مطالعات جمعیتی ایران، جمعیت سالمند را جمعیت در سنین 65 و بیش‌تر در نظر گرفته‌اند. (فتحی، مرکز آمار ایران ) طبق دستورالعمل سازمان بهزیستی در ایران  نیز سالمند به فردی اطلاق می شود که بیش از ۶۰ سال سن داشته و به علت عوارض افزایش سن و تغییرات فیزیولوژیک نیاز به مراقبت و توانبخشی دارد. از نظر سنی سه گروه سالمند جوان (۷۰-۶۰)، میانسال (۸۰-۷۱) و پیر (۸۱سال به بالا) وجود دارد.  همچنین از نظر میزان وابستگی به سه گروه سالمند مستقل، نیمه مستقل و وابسته تقسیم می‌شوند. بررسی‌های جمعیتی سازمان ملل متحد نشان می‌دهد که جمعیت جهان رو به سالمندی می‌رود و این روند در آینده سریع‌تر از قبل خواهد بود. (فتحی) نسبت جمعیت سالمند جهان (65 ساله و بیشتر) در سال 2020، برابر 3/9 درصد بود. با فرض ثبات باروری در مقدار کنونی خود، در سال 2050 این مقدار بیش از دو برابر خواهد شد، یعنی به مقدار 8/22 درصد خواهد رسید. مطالعات نشان می‌دهد که جمعیت ایران نیز همگام با جمعیت جهان رو به سوی سالمندی می‌رود. زیر ایران مراحل اولیه گذار جمعیتی را پشت سر گذاشته است. آمار و ارقام حاصل از سرشماری‌ها نشان می‌دهند که تعداد جمعیت سالمند ایران در طی دهه‌های اخیر در حال افزایش بوده است. (همان) در کل جهان بین سال‌های 1950 و 2020 جمعیت سالمند بیش از 5 برابر شد، لیکن در ایران شدت آن بیشتر از سطح جهانی (بیش از 6 برابر) بود. بدیهی است که این امر نتیجه‌ی کاهش مرگ و میر بود که منجر شد تا امید زندگی در بدو تولد از حدود 5/37 سال در سال 1335 به 2/74 سال در سال 1395 (مرکز آمار ایران) برسد. به باور الهام فتحی در مقاله‌ی «نگاهی به روند سالمندی جمعیت در ایران و جهان» بخش عمده‌ای از افزایش امید زندگی مربوط به کاهش مرگ و میر کودکان بود اما دستاوردهای پزشکی، بهداشتی و افزایش سطح دانش و آگاهی عمومی نسبت به مسائل بهداشتی منجر شد تا مرگ و میر بزرگسالان نیز کاهش یابد. به باور این پژوهشگر از رهاوردهای کاهش مرگ و میر بزرگسالان، افزایش جمعیت سالمند است. او همچنین می‌افزاید براساس مطالعات خود جمعیت سالمند ایران در سال 1430 به حدود 19 میلیون نفر (7/18 درصد) افزایش خواهد یافت.

دگردیسی نهاد خانواده در ایران:

نهاد خانواده در کنار دیگر نهادهای اجتماعی دین، فرهنگ، سیاست و اقتصاد از نهادهای مهم اجتماعی‌شدن افراد جامعه به شمار می‌رود. خانواده به عنوان یک نهاد اجتماعی، معمولاً کارکردهای گوناگونی را بر عهده دارد. ماهیت این کارکردها و سطح اجرای آنها، بی گمان از فرهنگی به فرهنگ دیگر تفاوت می‌پذیرد. به عنوان مثال در یک جامعة صنعتی شهری، خانواده بسیاری از کارکردهایش را به نهادهای اجتماعی دیگر واگذار می‌کند. بروس کوئن در کتاب درآمدی به جامعه‌شناسی مراقبت و حمایت از فرزندان، ناتوانان و سالمندان را در کنار تنظیم رفتار جنسی، پر کردن جای آدمهای یک نسل به وسیلة یک نسل دیگر از طریق تولید مثل، اجتماعی کردن کودکان، ثبیت جایگاه اجتماعی و تأمین امنیت اقتصادی از کارکردهای مهم و ویژه‌ی خانواده برمی‌شمرد.  این پژوهشگر اجتماعی معتقد است در جوامع، حکومت از طریق برنامه‌های رفاهی، تأمین اجتماعی، تأمین مسکن و خدمات بهداشتی، بیشتر مسئولیت‌های مالی تأمین آسایش و رفاه ناتوانان و سالمندان را به عهده گرفته است و نهاد خانواده بسیاری از کارکردهای خود را از دست داده است.
به طور عام در جوامع بسته (سنتی، پیرامونی و جهان سوم) و به طور خاص در ایران برخی از کارکردهای مهم خانواده از دست شده و متاسفانه جایگزینی هم آنچنان نیافته است. یکی از کارکردهای مهم خانواده مراقبت از سالمندان و ناتوانان است که این مهم با آسیب‌ها و چالش‌هایی روبه‌رو شده است. در جوامع صنعتی اگر کارکرد مراقبت از سالمندان از خانواده گرفته شده، به جای آن دیگر نهادهای اجتماعی و رسمی جایگزین آن شده است. از این رو قوام نگرفتن نهادهای حمایتی سالمندان در ایران باعث شده این قشر را با بیم و امیدهایی مواجهه کند و لازم است سیاست گذاران این مهم را در دستور کار خود قرار دهند.  



*سطری از شعر هرمان هسه

1ـ  الیاس، نوربرت (1384)، تنهایی دم مرگ، ترجمه‌ی امید مهرگان و صالح نجفی، تهران، گام نو
2- روح الامینی، محمود (۱۳۸۴)، در گستره‌ی فرهنگ، تهران، اطلاعات
3- فتحی، الهام (نامشخص)، نگاهی به روند سالمندی جمعیت در ایران و جهان (مقاله)، وب‌سایت مرکز آمار ایران
4- کوئن، بروس (1383)، درآمدی به جامعه‌ شناسی، ترجمه‌ی محسن ثلاثی، تهران، توتیا
5-  گیدنز، آنتونی (1389)، جامعه شناسی، با همکاری کارن بردسال، ترجمه‌ی حسن چاوشیان، ویراست چهارم، تهران، نی