بهرام نکیسا

شبهای با ارزش قدر ، شبهای با فضیلت گفتگو با خدا، دعا، طلب بخشش و عفو و ایامی که متعلق به امیرالمومنین امام علی (ع) است، این ایام و شب‌ها فرصتی مغتنم برای مرور رفتار و عملکردمان در حوزه‌های مختلف و توجه به توصیه های مهم آن حضرت می‌باشد . یکی از حوزه‌های بسیار مهم و تاثیرگذار در جامعه که بر سایر حوزه‌ها اجتماعی تاثیر گذار است شیوه حکمرانی کارگزاران، سیاستگذاران و صاحب منصبان است.
در این نوشتار به صورت مختصر به بخش کوتاهی از اقیانوس بزرگ علم و سیره و سبک آن حضرت در باب حکمرانی اشاره می‌گردد . امید که به یاری خداوند سبحان در بهبود امور جامعه و مردم عزیز مفید واقع گردد .
از منظر امام علی (ع) دو نوع نگاه به حکومت ، حکمرانی و پذیرش مسئولیت در جامعه وجود دارد که ایشان در مناسبت‌ها و مکانهای گوناگون به آن اشاره فرموده‌اند و در کتاب شریف نهج البلاغه آمده است .
نگاه اول آن است که برخی حکومت و مسئولیت را فرصتی برای رسیدن به آلاف و الوف ، برخورداری و آینده‌سازی دنیا طلبانه و نه آخرت جویانه و به تعبیری سفره ی پهن شده‌ای می‌دانند که باید از آن تا می‌توانند سهم خود را برداشت نمایند . در این نوع نگاه، خدمت به مردم که عبادت است معنا ندارد. صحبت از حق مردم و انجام تکلیف نیست . عبارت سهم خواهی تعبیر دیگری است که می توان بر این نوع نگاه به حکومت و مسئولیت‌ها اطلاق نمود. در این نوع نگاه به حکومت و مسئولیت ، فرد همه را در خدمت خود ، نه خود را در خدمت مردم و جامعه و مضافاً اینکه پاسخگو به مردم نمی‌داند .
نگاه دوم به حکومت و پذیرش مسئولیت ، عهده دار شدن امانت سنگینی است که فرد با پذیرش آن خودش را از بسیاری مواهب که سایر افراد جامعه از آن برخوردار هستند و چه بسا آن مواهب هم ایراد و اشکالی به لحاظ شرعی و قانونی نداشته، محروم می‌سازد. در این نوع نگاه به حکومت و مسئولیت، فرد خود را خادم و در خدمت مردم و جامعه و پاسخگو می‌داند .
امام علی (ع) در مدتی که عهده دار مسئولیت اجرائی حکومت بودند به نوع دوم عمل فرمودند تا سبک وسیره و درسی برای آنانکه در اندیشه خدمت به جامعه هستند، گردد . در نگاه امام علی (ع) مسئولیت ، طعمه نیست بلکه امانت است. سفره پهن شده و غنیمت نمی‌باشد بلکه باری سنگین و کمرشکن است .
امام علی (ع) زمانی که با درخواست مردم مبنی بر پذیرش مسئولیت و حکومت مواجه گردید با وجود آنکه مقام و جایگاه امامت امت را از آن روزی که پیامبر اسلام حضرت محمد(ص) در غدیر خم فرمود :«هرکس من مولای او هستم از این پس علی مولای اوست» عهده دار بودند، اما حکومت را نپذیرفتند.
 امام علی (ع) نسبت به پذیرش مسئولیت بدلیل اینکه بار سنگین امانت مردم و جامعه است پرهیز می‌نمودند. تا آنکه بدنبال هجوم مردم به در خانه آن حضرت و اصرار و در خواست مکرر از ایشان برای قبول مسئولیت مواجه گردید. انبوه جمعیت درخواست کننده از امام (ع) برای پذیرش حکومت بگونه ای بود که نقل گردیده امام حسن (ع) و امام حسین (ع) که در سن جوانی بودند و توانا ، بیم آن می رفت که در اثر کثرت جمعیت و هجوم درخواست کننده گان پذیرش حکومت توسط امام (ع) ، به آن بزرگواران آسیب وارد گردد . امام علی (ع) در چنین وضعیت و شرایطی و با اصرار مردم مسئولیت حکومت را پذیرا گردیدند . زمانی نیز که امام علی (ع) حکومت را پذیرفتند برای اجرای عدالت بود .
از ابن عباس نقل گردیده از جنگ صفین برمی‌گشتیم و در منطقه‌ای بنام ذى قار، بر اميرمؤمنان علی عليه السلام در آمدم كه مشغول وصله كردن كفش خويش بود.   به من فرمود: «اين كفش ، چند مى ارزد؟». گفتم: ارزشى ندارد!  امام علی (ع) فرمودند : «به خدا سوگند كه اين كفش در نزد من ، محبوب تر از فرمان روايى بر شماست ، مگر آن كه حقّى را به پا دارم ، يا باطلى را از ميان بردارم».
فلسفه حکومت در نگاه امام علی (ع) مبتنی براقامه عدالت و حق است . کانون محوری حکومت امام علی (ع) عدالت و کانون محوری عدالت حق است. امام علی (ع) مردم را به حق گوئی و حق طلبی فرا می خواند و خطاب به مردم چنین می‌فرمایند :
« فَلا تُكَلِّمونی بِما تُكَلَّمُ بِهِ الْجَبابِرَةُ وَ لا تَتَحَفَّظوا مِنّی بِما یُتَحَفَّظُ بِهِ عِنْدَ اَهْلِ الْبادِرَةِ، وَلاَ تُخالِطونی بِالْمُصانَعَةِ وَلا تَظُنّوا بِیَ اسْتِثْقالاً فی حَقٍّ قیلَ لی وَ لاَ الْتماسَ اِعْظامٍ لِنَفْسی، فَاِنَّهُ مَنِ اسْتَثْقَلَ الْحَقَّ اَنْ یُقالَ لَهُ اَوِالْعَدْلَ اَنْ یُعْرَضَ عَلَیْهِ كانَ الْعَمَلُ بِهِما اَثْقَلَ عَلَیْهِ، فَلا تَكُفّوا عَنْ مَقالَةٍ بِحَقٍّ اَوْ مَشْوَرَةٍ بِعَدْلٍ.
با من آن سان كه با جباران و ستمگران سخن می‌گویند سخن نگویید؛ القاب پرطنطنه برایم به كار نبرید؛ آن ملاحظه كاری‌ها و موافقتهای مصلحتی كه در برابر مستبدان اظهار می‌دارند، در برابر من اظهار مدارید؛ با من به سبك سازشكاری معاشرت نكنید؛ گمان مبرید كه اگر به حق سخنی به من گفته شود بر من سنگین آید و یا از كسی بخواهم مرا تجلیل و تعظیم كند، كه هر كس شنیدن حق یا عرضه شدن عدالت بر او ناخوش و سنگین آید، عمل به حق و عدالت بر او سنگین‌تر است ؛ پس، از سخن حق یا نظر عادلانه خودداری نكنید ».           امام علی (ع) به کارگزارانش می‌نویسد هرکاری که شما می‌کنید من نیز در آن شریک هستم . مبادا خطا کنید که به پای من نوشته می‌شود . امام علی (ع) به حال نامسلمانی که مورد ظلم مسلمان نماها واقع گردیده غصه می‌خورد و می‌فرماید : « اگر به خاطر این حادثة دردناک، مسلمانی از روی تأسف دق کند و بمیرد ملامت نخواهد شد، بلکه از نظر من شایسته و سزاوار است».                                      
  دغدغه امیرالمومنین امام علی (ع) در حکومت سلامت کارگزاران و توجه و رسیدگی به امور عموم شهروندان می باشد . امنیت ، اشتغال و معیشت همواره بخش مهم مطالبات مردم و بخش اعظم امور عمومی جامعه را تشکیل می‌دهد . موضوعی که می‌بایست به جد مورد توجه مسئولین محترم باشد .
الگوی حکومت علوی درمان مشکلات مردم و جامعه است. در فرهنگ نهج البلاغه پذیرش مسئولیت امانت‌داری است و لذا می‌بایست الزامات امانت‌داری نیز توسط پذیرنده مسئولیت مورد توجه قرارگیرد . یکی از الزامات امانت‌داری ضامن بودن است که در پذیرش مسئولیت‌ها نیز همین قاعده حاکم است. اگر به این قاعده توجه گردد شاهد نابسامانی و ناکارآمدی و آشفتگی جامعه نخواهیم بود. آنگاه برای انجام امور مردم مدیر منصوب می‌گردد نه مرید و بله قربان گو!
ضروری است که مقامات مسئول در انتصابات خود به این مهم عنایت داشته باشند که بواسطه انتصاباتشان آسیب و خسارتی به زندگی و معیشت و امنیت شهروندان، مردم محروم و کشور وارد نگردد. اینکه امام علی (ع) نسبت به رعایت حق وحقوق شهروندان درحکومت تاکید دارند به دلیل ضامن بودن مسئول به عملکردش است.        
امام علی (ع) صورت مبارک خود را نزدیک آتش برده و می‌فرمایند: «ای علی؛ حرارت آتش را بچش . چگونه شب‌ها می‌خوابی درحالیکه یتیمان گرسنه هستند ».
حاکمِ تابع فرهنگ قرآن و نهج البلاغه و در یک کلام حاکم علوی هرگز خواب و خیال راحت ندارد. اهل ایمان واقعی همواره دلهره دارند. مسئول در طراز فرهنگ امام علی (ع) هرگز خود را از چشم و دسترس مردم پنهان نمی‌نماید. نگاه ها باید نسبت به انتصابات و پذیرش مسئولیت‌ها در جامعه بازسازی نمود.
باید فرهنگ و نگاه مدیران و حاکمان ، فرهنگ و نگاه شهیدان مطهری، رجائی، بهشتی، باهنر، باکری، چمران، همت، متوسلیان، آوینی، سلیمانی، فخری زاده، ماهینی، بشکوه، خوشبخت، احمدنیا، مهدوی و...؛ به دنیا باشد. اگر این فرهنگ برجامعه حاکم شود و در پیچ و خم روزمره روزگار بفراموشی سپرده نشد؛ آنگاه شاهد تحول و بهبود امور مردم در کشور خواهیم بود. پیچ و خم و بهانه و دلیل تراشی و مصلحت اندیشی را مسئول خود خوب متوجه است که کجا و به چه دلیل شکل پیدا می‌کند و چیست ؟
به پیروی از سبک و سیره حکمرانی امام علی (ع) بسیار افراد دلسوز و وطن پرست و مومن و کار بلد گمنام در دستگاه های اجرائی و حکومتی وجود دارند، علیرغم اینکه چه بسا در کنارهمان‌ها کسانی هم بدنبال منافع شخصی‌شان با توسل به شیوه‌های ناپسند،باشند، اما آن افراد دلسوز، وطن پرست و گمنام ریاضت خود خواسته را بر خود تحمیل می‌نمایند تا عموم شهروندان به آینده و آبادانی کشور امیدوار باشند وحکومت زیر سوال نرود و به خون شهدا و ایثارآزادگان و ایثارگران خیانت نگردد و به مردم خدمت شایسته صورت پذیرد.
امام علی (ع) در  نامه اى  به اشعث بن قيس، عامل خود در آذربايجان نوشته است:        

                   «حوزه فرمانرواييت طعمه تو نيست، بلكه امانتى است بر گردن تو».
فرهنگ نهج البلاغه به مردم و به جامعه جرات و شجاعت می‌بخشد . در فرهنگ نهج البلاغه و نگاه امام علی (ع) کسی که ظلم را قبول می‌کند و می‌پذیرد مثل ظالم است.
در نگاه امام علی (ع) آنکه از روی دلسوزی به کشور وحاکم نقد می کند تا حکومت دچار فساد نگردد و جامعه به انحراف کشیده نشود دلسوز حاکم و حکومت و کشور است. نباید چنین صداهائی در جامعه خاموش گردد. در خاموشی چنین صداهائی است که فرهنگ چاپلوسی ، تملق و... در جامعه و دستگاهای اجرائی حاکم می‌گردد و "نفوذ" نیز از همین جا شکل می یابد و ریشه می دواند و رشد می کند. آنکه سکوت می‌کند تا نارضایتی در مردم ، خرابی، ویرانی و اشتباه در جامعه وانحراف در روند خدمت به مردم رشد کند، او بدنبال زاویه پیدا شدن بین مردم وحکومت می باشد و هرگز دلسوز جامعه ، مردم و حکومت نیست. از نگاه قرآن و نهج البلاغه شهروندان و حاکمان اولیاء یکدیگرند.
مسئولین و کارگزاران جامعه برای موفقیت در امر خدمت به مردم، توسعه و پیشرفت کشور همواره نیازمند درس گرفتن از فرهنگ غنی قرآن و نهج البلاغه می‌باشند. امید که به یاری خداوند متعال مردم و ایران اسلامی، کشوری با مردم علاقمند به قرآن، رمضان، اهل بیت رسول الله، امام علی (ع) ونهج البلاغه از آفت وآسیب مصمون باشد.  انشاء الله .