حسرت محمودآبادی:

این سخن که ایران مهد تمدن بوده و آیین و رسوم و فرهنگِ ایرانی بر دیگر ملل تاثیر گذار ، را می توان با دلایل گوناگون از جمله کتاب ها و سندهای بر جا مانده به اثبات رساند. یکی از این تاثیرات از طریقِ جشن ها و آیین های ایرانی صورت گرفته است. آیین مهر، در ایران زاده شد و به بالندگی رسید و هزاران سال به چهره ها و جلوه های  گوناگون در این  سرزمین پهناور پایدار ماند. کهن ترین سندی که نام مهر یا میترای موردِ باور ایرانیان و هندیان در آن آمده ، لوح های متعلق به ۱۴۰۰ سال پیش از میلاد که در سال ۱۹۰۷ در «کاپادوکیه» کشف شده است. 

در سده اول پیش از میلاد، آیین مهر در چهره ای نو با نام آیین میترا [میتراییسم] توسطِ رومی های تحت نفوذ ِفرهنگ ایران ، در سراسرِ قاره اروپا ، غرب و شمال آفریقا و آسیای صغیر و نواحی اطراف دریای سیاه منتشر شد و طی پنج سده در بخش بزرگی از جهان گسترش یافت و معابد میترا توسط آیین میترا در سراسر اروپا ساخته شد به گونه ای که بر اساس شواهد باستان شناسی و تاریخی موجود ، در آغاز سده چهارم میلادی بیش از سیصد معبدِ میترا در ایتالیا وجود داشت و این آیین توسط لژیونرهای رومی به سرزمین های زیر نفوذ آن امپراطوری از جمله آلمان ، اتریش و انگلستان انتقال یافت اما از اوایل سده چهارم میلادی با گسترشِ مسیحیت به تدریج میتراییسم در اروپا کم رنگ شد اما بسیاری از سنت ها و نمادهای این آیین کهن به شکل های گوناگون در باور و رسوم مردم ایران و جهان زنده و قابل مشاهده است.

ایرانیان از دیرباز به نام مهر دو جشن برگزار می کردند که  یکی یلدا و دیگری مهرگان نام دارد. آن ها هزاران سال پیش دریافته بودند که آغازِ دی ماه روزها به تدریج بلندتر و شب ها کوتاه تر شده و خورشید بیشتر در آسمان می ماند. به همین دلیل پایان آخرین شب پاییز [درازترین شب سال] و سپیده دَم نخستین روز زمستان ، برآمدن نخستین پرتوهای خورشید تابان را مهر می نامیدند. این اتفاق را به عنوان لحظه زایش مهر دانسته و جشن می گرفتند که تا امروز به عنوان «شب چله» یا «یلدا» زنده و برقرار است.  واژه دی در اوستا به صورت «دتهوش» یا «دزوه» آمده است ،به معنی دادار یا آفریننده و آفریدگار که این کلمات همواره برای اهورامزدا صفت آورده شده اند. چنانچه در آبان یشت آیه ۵۰ و فروردین یشت آیه های ۸۳ و ۱۵۷ و رام یشت آیه ۴۴ ، آفریدگار اهورامزدا یاد شده که واژه اصلی آن در اوستا «دتهوش» یا «دزوه» می باشد. واژه دی از مصدر «دا» آمده است که در اوستا و فارسی هخامنشی و سانسکریت به معنی دادن ، آفریدن ، ساختن و بخشیدن است. در پهلوی «داتن» و در فارسی «دادن» شده که از همین ریشه است. «داتر» نیز که در پهلوی «داتار» و در فارسی «دادار یا آفریدگار» گفته شده ، از همین کلمه است. 

روزِ اول دی «دزو» را که در حسابِ سالشماری عهدِ عتیق عید بوده است در خُرم روز، پادشاه از تخت پادشاهی به زیر آمده لباس سفید می پوشید و در چمنی بر فرش سفید می نشست و با کشاورزان و خصوصا دهقانان سخن می گفت و با آنان می خورد و می آشامید ، و بارِ عام می داد ، شاه در آن روز چنین می گفت: من امروز چون یکی از شما ها هستم و با شما برادرم زیرا از قوامِ جهان به آبادی است که در دستِ شماست و قوامِ آبادی و پادشاه است ، هیچیک از این دو از دیگری بی نیاز نتواند بود.

 در این میان باید خاطر نشان شد ، برخی بر اثر آگاهی نداشتن از تاریخ و پیشینه ی آیین و فرهنگ این مرز پُرگُهر ، جشن یلدا را از مسیحیت وارد شده بر ایران می دانند کما اینکه بر عکسِ این موضوع در مقالات و کتاب های ارزنده ای به اثبات رسیده است. دکتر میرجلال الدین کزازی در همایشی به نام «کاوشی در شب چله» با یک سخنرانی آتشین راجع به تقلیدِ مسیحیان از آیین های شبِ یلدا در کریسمس سخن گفته است که جایگاه جشن زمستانی در طول تاریخ و تغییرات آن را بیان می دارد. ایزدِ مهر در یکی از شهرهای خاوری ایران از دوشیزه ای به نام ناهید زاده شد. پس از اندک زمانی کشور به کیش مهر پرستی گروید. مِهر پرستی از مرزهای ایران فراتر و به رُم رفت و پادشاهان رُم‌ نیز به آن گرویدند و دین رسمی آنان شد. «یولیانوس» یا «ژولیان» یکی از پادشاهانِ رومی ، گروه گروه مردمِ ترسا را به دین مهر دعوت می کرد. ‌هنوز هم نیایش های این شاه رومی با مهر برجاست: «ای پدر در آسمان نیایش مرا بشنو.» یولیانوس در این نیایش ، خدا را پدر می نامد که مسیحیان به تقلید از مهرپرستان بر خدای خود گذاشتند. رومیان سال های سال ، تولد مهر و شب چله را جشن می گرفتند و آن را آغاز سال نو می دانستند. حتی پس از گسترشِ دین مسیحیت ، باز کشیشان نتوانستند از برگزاری این جشن ها جلوگیری کنند و به ناچار مجبور شدند به دروغ این شب را زادروز عیسی معرفی کنند تا روز ۲۵ دسامبر را به بهانه تولد عیسی جشن بگیرند نه تولد ایزد مهر.

هنگامی که به آیین و مراسم مسیحیان در کریسمس نگاه می کنیم ، بسیاری از نشانه های ایرانی این مراسم را در می یابیم. ایرانیانِ قدیم در شب چله درخت سروی را با دورشته نوار نقره ای و طلایی می آراستند ، بعدها مسیحیان درخت کاج را به تقلید از مهرپرستان و ایرانیان تزئین می کردند . مهر از دوشیزه باکره ای به نام آناهیتا در درون غاری زاده شد که بعدها مسیحیان عیسی را جایگزین مهر و مریم را جایگزین آناهیتا قرار دادند. یکی دیگر از وام گیری های مسیحیان از مهرپرستان روز مقدس مسیحی یعنی یک شنبه است. «Sonday» به معنی روزِ خورشید یا مهر است که روز مقدس مهرپرستان بود. اِرنست رنان درباره آیین مهر پرستی گفته: اگر عیسویت به هنگامِ گسترش خود بر اثر بیماری و مرگ باز می ایستاد ، سراسر جهان به آیین مهر می گروید.

آیینِ شکوهمند یلدا که یادگار نیاکان ِ ماست ، موجب فرهنگ گِرد آمدن خانواده در کنار یکدیگر شده و اهمیتِ گذشتگان به کانون امنِ خانواده را نشان می دهد. این شب دیجور ِ اهریمنی را که مهرِ درخشان اهورایی شکستش می دهد و از چنگال تیره اش رها ساخته و جهان را غرق روشنایی و نور می سازد سالیانِ سال ، بهانه ای ست که خانواده ها را به جشن و سرور کنار هم گرد آورد. چیدنِ سفره ای با میوه و آجیل «شب چره» همراه شعر «شاهنامه خوانی و حافظ خوانی»  و قصه و بازی ، نشانِ شادمانی ایرانیان‌  به سبب ِ پیروزی روشنایی بر تاریکی ست. هندوانه به عنوان نمادی کروی که برونش سبز و درونش قرمز است ، سمبل خورشید محسوب می شود که اصلی ترین میوه بر سفره ی چله می باشد که معتقدند هر کس در شب چله هندوانه بخورد به بیماری فصلی در آن سال مبتلا نخواهد شد. گستردن سفره ای از خوراکی های گوناگون ریشه در یکی از مراسم ِ آیین مهر دارد که «بَزم مهر» یا میهمانی مهر نام دارد. در این مراسم سفره ای آیینی گسترده می شود و پیروان مهر به نشانه همسانی و برابری و استواری در پیمان با یکدیگر و خداوند ، با یکدیگر هم سفره و هم پیاله می شدند و به خوردن گوشت گاو و بعدها نان مقدس ِ درون «Draon» و نوشیدنی مقدس هوم  Hooma می پرداختند این آیین هنوز در میان زرتشتیان با نام «میزَد = Myazd»متداول است. در هر شهر و در میان هر قومی آیین شب چله با سبک و سیاقی برگزار می شود اما در این میان تشابهات اصلی نشان از وحدت یکپارچه ی ملت ایران است که پس از گذر هزاران سال بر آیین دیرینه ی خود پابرجا مانده و طوفان هیچ تهاجمی نتوانسته این ریشه کهن را برکَند.‌

سبب دیگر برگزاری این جشن را چنین می دانند ، هنگام پایان برداشت محصول تابستانی «صیفی» و آغاز دگرگونی زمستان «شَتوی» زمانی است که کشاورزان پس از تحمل رنج و تلاش های شبانه روزی از فرآورده های خویش بهره مند شده و به یُمن و برکت این دسترنج ، نتیجه کار را با شادمانی و شگون ، جشن می گرفتند تا از رنج تن بکاهند.
ابوریحان بیرونی روز اول دیماه را «نوروز» نامیده ، می نویسد: گاهی این روز را نوروز می گویند و آن را عید می گیرند ، زیرا میان آن و نوروز ، نود روز تمام است. به باورِ پیشینیان پایان این شب بلند که اهریمنی و نامبارک است به روز می رسد و روشنایی پیروز می شود. استعاره ای کهن که دستمایه شاعران بسیاری شد برای سرودن ، از بلندای این شب و تشبیه آن به زلفِ یار تا رهایی بخشی و امید از دل تاریکی ها و ظلم و جور زمانه که همانا تا به امروز بهانه ی سرودن برخی شاعران خوش قریحه و آزادی خواه می باشد. پایان شب ِ سیه سپید است!



بن مایه ها :
۱- کتاب جشن های ملی ایرانیان ، تالیف رضا دشتی سال ۸۶
۲- کتاب آیین های باستانی و یادی از آیین های شکوهمند ایران باستان در دیار تبرستان ، تالیف محسن مجید زاده ( م.م. روجا)
۳- آیین های شب یلدا در فرهنگ مردم ایران ، نوشته الهام شایسته رُخ
۴- جشن یلدا در فرهنگ ایران ، دکتر تورج پارسی ، دکتر شاهین سپنتا