حسرت محمودآبادی:

اگر با نگاهی ژرفکاوانه به موضوعِ نقش زن و تاثیر آن در حماسه ها و اسطوره ها بپردازیم ، می توان تا حدودی رویکرد اسطوره ای و حماسی که نشان بر یک سویه بودنِ نقش و تاثیر مرد در رویدادها بوده است را رَد و در عوض چند جانبه بررسی کرد. در ساختارِ هر اسطوره ، زن دارای موجودیتی خاص و گاه به عنوانِ ایزد بانو مورد احترام و ستایش قرار می گرفته که اطاعت از آن الزامی بوده است. هر چند در برخی مقالات سعی در وارونه کردن این امر دارند و گویا می خواهند با نتیجه گیری های بر گرفته از کج فهمی دوره های زن سالاری را ندید گرفته و جایگاه زن را در آن دوران تنزل دهند اما در این جستار و به صورت اختصار ،  به بررسی نقشِ زن در اسطوره های حماسی و  همچنین تطبیقِ زنان اسطوره ای و حماسی ایران و یونان می پردازیم.

در شاهنامه زن حضوری مستمر دارد از نقش های ابتدایی و زنانگی و فرعی تا  نقش های سرنوشت ساز که با دخالت و هوش و درایت آنان رویداد های مهمی رقم زده می شد. نقش ابتدایی او اگر چه یک سویه و فرعی اما در بنیاد دارای تاثیری عمیق در پیدایش رویدادها بود. نقش دختران جمشید و فرانک مادرِ فریدون اگر چه به صورت گذرا بیان می شود اما با بررسی پی می بریم که بدون نقش و کارکرد این زنان داستان به سرانجام خود نمی رسید. زیرکی  اَرنواز و شَهرناز دخترانِ جمشید که به اجبار به زنی ضحاک درآمده بودند در پیشبرد داستان قابل توجه است. خواب ضحاک و پند و اندرز اَرنواز برای پی بردن به معنای آن (تعبیرِ خواب) داستان را وارد برهه ای جدید می کند که ضحاک را بر آن می دارد که نابود کننده تاج و تختش را به تباهی بکشاند .

 از زنانی که باید مورد بحث قرار داد می توان همای را نام برد که در مقامِ پادشاهی علاوه بر ارج و مقامِ سیاسی و اجتماعی توانسته است چهره ای فرهیخته و مقدس و باشکوه در جایگاه ارجمندِ زن از خود بر جای گذارند.

چون در اسطوره پادشاهان می بایست دارای فره ایزدی باشند ، در نتیجه به پادشاهی رسیدنِ زنان در ایران نشانگر این مورد است ، که زن ایرانی دارای ارزشمندی معنوی و اجتماعی خاصی بوده است. ( صفا، ۱۳۶۹، ص ۲۴۱)

و اما حماسه ایلیاد ، داستان نبرد یونانیان با تروا است که ربوده شدنِ هلن ، بانوی منلاس توسط پاریس شکل می گیرد این حماسه با خشمِ دو زن از زنان المپ آغاز می شود. ماجرا بر سر سیبِ زرین است که برای زیباترین زن در نظر گرفته شده است. هِرا ،آتنا ، آفرودیت که ایزد بانوان المپ هستند بر سر آن به اختلاف می افتند و هر یک آن را از آن ِ خود می داند. زئوس شاهِ المپ برای جلوگیری از آشوب در المپ آنان را به کوی آیدا که پاریس در آنجا گوسفندان پریام را می چراند ، می فرستد. آنها از پاریس می خواهند زیباترین آنها را برگزیند ، پاریس نیز آفرودیت را بر می گزیند همین امر موجب خشم و کینه آن دو نسبت به تروا و پاریس می شود. در پی ربوده شدن هلن ، جنگی ده ساله صورت می گیرد و پهلوانان بزرگ و رویین تن یونان چون هکتور و آشیل ، کشته می شوند. در داستان انه اید نیز که دنباله ایلیاد هومر است باز نقش زن ، منفعل است و تعیین سرنوشت خود نقش مهمی ایفا نمی کند ، مگر تسلیم شدن در برابر خواست مردان که بتواند به بقا ادامه داده و به اهداف خود برسد. با بررسی این حماسه ها می توان به این نتیجه رسید که تمام حوادث ، در پی رسیدن به خواست ها و هوس های پهلوانان شکل می گیرد و زن در حماسه ها بنیادی ترین انگیزه نبرد بوده و نقشی جز زنانگی ایفا نمی کند. کما اینکه در گیر و دارِ نبرد از زنان مبارز و اندیشمند نامی برده نمی شود جز در زیبایی و کامجویی هایشان. در حماسه های غرب نیز زنان ایزد بانو(الهه)  هستند اما نقششان با تنفر و عشق بهم جلوه می یابد که منجر به جنگ می شود مانند نقشِ آفرودیت و اسیر کردنِ هلن و رابطه اش با پاریس.

در تمام حماسه های ایرانی زن دارای ارج و مقام اجتماعی و آیینی است چنانچه زنان تورانی در پیوند با پهلوانان به آیین ایرانیان در آمده و مشتاقانه به ازدواج با آنان در می آیند. اما در حماسه های غربی هیچ صحنه ای نمایانگر رضایت زنان در پیوند با پهلوانان دیده نمی شود. با نگاهی می توان دریافت که زنان نقش اصلی در پیدایش حماسه ها داشته و دستیابی به زن عامل اصلی این حماسه ها بوده است. ( کزازی ، ۱۳۷۰ص ۸۵)
در جاویدان نامه ی فردوسی ، زن به عنوانِ موجودی وفادار و فداکار معرفی شده است که گاه برای محافظت و بهروزی و ماندگاری مردان در تلاش بوده است. خردمندی زنان ایران چنان است که گاه خردمندتر از مردان و هوشیارتر از فرمانروایان بوده اند چنان که در داستان بهرام و پندهای خواهرش گُردیه آمده است و این که اطرافیان چگونه وی را خطاب قرار داده و او را از مردان هم بالاتر نشان داده اند و چنین نگرشی به زن در متون کهن که سهل است در متون جدید نیز نظیری ندارد:

بدو گفت هر کس که بانو توی
به ایران و چین پشت و زانو توی
نجنبانَدَت کوهِ آهن ز جای
یَلان را به مردی توی رهنمای
ز مردِ خردمند بیدارتر
ز دستورِ داننده هُشیارتر
همه کهترانیم و فرمان تُراست
برین آرزو رای و پیمان تُراست

در زمان هخامنشیان نیز ملکه ها خود دارای اقتدار بوده و نظامی را به گردش در آورده بودند. پروفسور هاید ماری کُخ می نویسد: ملکه رته بامه که گروهی از کارگران را زیر سرپرستی خود داشته و شاید بتوان آن را آپاکیش خواند،  نمونه زن مقتدر ایرانی ست. با بررسی لوحه های اداری تخت جمشید به تصویر کاملا تازه ای از شاه زنان هخامنشی دست می یابیم.

هرودوت گزارشی در تایید این سخن دارد و می گوید شاهدخت های پارسی ، سواری ، شکار و حتی رزم می کرده اند. زنانی که در حکومت داری ، زمین داری ، رزم ، تدبیر ، درایت ، حماسه و پهلوانی چیزی از مردان کم نداشته که در آزادی و حقوق انسانی برابر مردان بوده اند. و همچنین همین هرودوت اشاره می کند که زنان در دوران مادها می توانسته اند به پادشاهی برسند.
امید با گردآوری این جُستار که قطره ای بود در برابر تاریخ زنان ایران ، توانسته باشیم نقش و جایگاه زن اصیل ِبرآمده از دل آیین ها و ارزش های ایرانی را بیان داشته و چون آینه ای پیش چشم کج اندیشان قرار دهیم که با نوشتار ناصحیح نمی توان منکر دوران مقتدرانه زنان در آیین کهن پارسی شد.

بن مایه ها:

۱- نگاهی به زنان حماسی و اسطوره ای ایرانی و یونانی
سال سوم ، شماره دهم زمستان ۱۳۹۰
نوشته : مریم بخنده ، سهیلا زرین جوی الوار
۲- کُخ، هاید ماری ، امردادنامه شماره پنجم - آذرگان ۸۸ ترجمه : امیر حسین اکبری شالچی
۳- هرودوت، (۱۳۹۹)، مرتضی ثاقب فر، چاپ چهارم، تهران: انتشارات اساطیر