اتحادخبر-ساناز دانشگر: چهاردهم‌ مرداد ماه  مصادف با سالروز صدور فرمان مشروطیت توسط مظفرالدین شاه قاجار است. در واقع فرمان مشروطه دستور تشکیل مجلس شورا در ایران و ثمره تلاش های آزادیخواهان وطن برای رهایی از استبداد مطلق شاهنشاهی بود. به همین مناسبت اتحاد خبر با نگرخواهی از برخی نویسندگان و صاحب نظران به این مهم پرداخته است. شما را به ملاحظه پاسخ خلیل موحد نویسنده، روزنامه نگار و فعال سیاسی اصلاح طلب دعوت می کنیم.

دستاوردهای نهضت مشروطه از نظر شما چیست؟

 نسیم فرحبخش انقلاب مشروطیت ایرانیان آزادی خواه که در دهه ی آغازین قرن بیستم میلادی در سرزمین دیکتاتور زده ی ما وزیدن گرفت بی تردید رستاخیزی سترگ در رویارویی با ساختاری استبداد زده و  خودکامه محور بود. ساختاری مطلقه، ناپاسخگو و بر بنیاد غارت که در آن هیات حاکمه ی چند نفر به سرکرد گی مستبد اعظم فقط با کاربرد زور بر تن خلق حکم می راندند.

دفتر روزگار "ناصرالدین شاه" ( ۲۵ تیر ۱۲۱۰- 12 اردیبهشت 1275)  اما پیش از آنکه پنجاهمین سال سلطه اش بر دار و ندار مملکت را جشن گیرد با تپانچه ی میرزا محمد رضای کرمانی (۱۲۲۶- 22 مرداد 1275) بسته شد. میرزا محمدرضا که شاه را در 1 مه سال 1896 در شاه عبدالعظیم کشت، خود نیز به جرم سر به نیست کردن شاه،  در 12 اوت 1896 سرش بر دار رفت. 

میرزا محمدرضا که نسبت فکری و سیاسی تنگاتنگی با سید جمال الدین اسد آبادی داشت، به  گفته ی خودش به این حذف فیزیکی شاه را در دستور کار خود قرار داد که به باور او "سال هاست که سیلاب ظلم بر عامه ی رعیت جاری است".  سید جمال نیز که در هنگام زیست خود در لندن در باره ی  "حکومت وحشت در ایران" می نوشت به این گمان بود که "بنیاد حکومت مطلقه منعدم شدنی است."

آرمان خجسته ی مردمان مشروطه طلب اما به زیر کشیدن حاکمان مطلق العنان از تخت فرمانروایی و زدن لگام بر اسب چموش قدرت  تک صدایی بود. مردمان کارد به استخوان رسیده و  عقده دار عدالت  در پی برپایی عدالتخواه و  بنیاد دادگری بودند. آنها آرزوی این را داشتند که از زیر ساطور استبداد گریخته و خود دفتر سرنوشت سیاسی خویش را بی دخالت زمامداران خودکامه و  قدرت های خارجی که در کار شقه کردن میهن ما به حوزه ی ترکتازی خود بودند بنویسند.
مبارزات پیشتازان ضد ساختار آمرانه و عمودی دستگاه سرانجام دستاوردی خجسته به نام مجلس شورای ملی داشت. مظفرالدین شاه (3 فروردین ۱۲۳۳- 12 دی 1285) گرچه نسبت به شاه پیشین شخصیتی مداراجو و ناخونریز داشت؛ اما ریخت و پاش و  ستم ها هم چنان ادامه یافت و  عبدالمجید عین الدوله (1224- 1306) صدراعظم او که از ستیزه جویان با مشروطیت بود، عملیات سرکوب جنبش دل چرکینان را از سردمداران حکومت را مدیریت می کرد. این جنبش گرچه جنبشی  برهنه از خشونت بود؛ ولی حکومت با میدان داری قزاق های روس آن را خونین کرد. شاه سرانجام در برابر خواست میهن دوستان بهبود خواه گردن نهاد و عین الدوله را از صدارت انداخت و متعهد شد که عدالت خانه را به پای دارد و مجلسی با حضور 156 عضو از نمایندگان منتخب شاهزادگان، روحانیون، تجار و ملاکین و پیشه وران تشکیل گردد.

در باره ی دستاوردهای خیزش مشروطه خواهی ایرانیان در 115 سال پیش، می توان گفت این جنبش که آرمان اصلی آن  ترک انداختن در پیکر هیولایی قدرت مطلقه و  فروکاستن از دست بازی و دست یازی بی کران آن به همه دارایی های مادی و  معنوی مردم و کشور و انتقال نسبی  قدرت به ملت بود کامیاب شد. این جنبش رهایی بخش  گرچه حریفان و  دشمنان سرسختی داشت و  ناخدایان لجوج  استبداد و  ریزه خواران آن ماهرانه با آن خیزش میمون در نبرد بودند و در  دوران هایی سر به نشیب داشت؛ اما این شعله ی پاک نهاد به سان پری رویی  که تاب مستوری ندارد، هرگاه صاحب منصبان خیره سر و جباران و  یکه تازان میدان قدرت در را بر روی پرتوافشانی آن می بستند، روزنی جسته و نوری بر تاریکی می تابیدند.  

خود باوری و احساس منزلت و شایستگی  برای تعیین سرنوشت زندگی فردی و  اجتماعی در میان انبوهی از ملت، ارمغان دیگر این جنبش فرخنده و  این درخت تناور بود؛  درخت ستبری که  ریشه ی آن با خون آزادی خواهان نیک اندیش ملت آبیاری شده بود.

دیگر ارمغان دلپذیر مشروطیت  این بود که  برای نخستین بار در تاریخ ایران حاکمیت موروثی، ژنتیکی و انتصابی و  غیر دمکراتیک را در پیشگاه نمایندگان ملت هرچند به صورت نسبی  پاسخگو کرد و ابهت دستگاهی که به دروغ  خود را سایه خدا در زمین می خواند در هم شکست.

نوشتن و تصویب نظامنامه ی حقوق ملت، نظامنامه ی انتخابات و قانون اساسی و بنیاد بانک ملی با سرمایه های شخصی زنان و مردان ایرانی رهاوردهای  مجلسی بود که خود میوه ی دلپذیر کوشش های بی امان مجاهدان والانگر ما بود.

کلید واژگانی مانند قانون و برابری همگان، دولت و  ملت در برابر آن، که تا آن زمان شاید واژگانی ناآشنا برای  عموم ایرانیان بود، در گاه پیکار برای پایین کشیدن کرکره ی  استبداد، به واژگانی دوست داشتنی برای خواهندگان برابری تبدیل شد.  

افزون بر این، انقلاب مشروطیت، مردم کشور را دلیر کرد تا حرص و آز قدرت های خارجی برای سروری بر ایران را  به چالش کشند.  
در دوران مشروطه خواهی رسانه های کاغدی جایگاه ویژه ای یافته و نقش ویژه ای در بالندگی بینش و  نگرش خوانندگان و پیشرانی آنان برای حمایت و جانفشانی در راه  آرمان آزادی و عدالت  بازی کردند.

بنیاد انجمن های مدنی و احزاب  سیاسی نیز از دیگر دستاوردهای خیزش ضد استبدادی بود. این سازمان های مردم بنیاد در کار ساماندهی دلبستگان و پویندگان ملی در پیکار علیه تازیک اندیشان و دلدادگان به نظام اهریمنی و ساختار ماردوشی و  تاراجی بودند. درون مایه ی شعار انجمن ها و پای مردان طریق باشکوه  آزادی  "نابودی استبداد و  زنده باد آزادی" بود.
البته گفتنی است که نهال  جنبش مشروطیت که در شور زار استبداد دیرپا و سنگین وزن ایرانی سر برآورد و  پیکار سهمگینی با آفات ذهنی و سنگ اندازی های برونی مطلق باوران و مطلق گرایان داشت، مانند هر پدیده ی اجتماعی دیگر بدون کم و کاستی  نیز نبود.بیان و  بررسی این کم و کاستی های شکلی و  ماهوی را باید به نوشتاری دیگر سپرد.

درباره موانع و چالش های حرکت به سمت دموکراسی در ایران بفرمایید.
در پاسخ به این پرسش در باره ی علل و موانع برپایی ساختاری دمکراتیک در ایران، سخن بسیار است و پرداختن به ریز دلایل ذهنی و روانشناختی و علل عینی و  جامعه شناختی آن فراتر از مرزهای نوشتار کنونی است.

به باور نگارنده اما اصلی ترین و  بنیادی ترین مانع برای دستیابی به پندار، گفتار و  کردار دمکراتیک در میهن ما، هژمونی نگاهی در ساختار قدرت و حکومت کنندگان ماست که نه فقط در آیین کشورداری خود، برای شان مردم سالاری و دمکراسی به معنای راستین و  شناخته شده ی آن هیج شوکتی ندارد؛ بلکه بارها به روشی عریان در هر گوی و برزن  بانگ زده اند  که دمکراسی در منظومه ی اعتقادی آنها هیج جایگاهی ندارد.

باور درونی ساختار حقیقی کنونی و رفتار آن با حاکمیت مردم،  همه پرسی، انتخابات دمکراتیک و عادلانه،  جابه جایی ادواری قدرت در چهار تا پنج سال، پاسخگویی به مردم، دستگاه قضایی مستقل، آزادی بیان،  رسانه ها و  احزاب و  نهادهای  مدنی مستقل از انگاره های رسمی و دستگاه  حکومتی، آزادی  در گزینش  باور (جهان بینی و  ایدئولوژی)، آیین و سبک زندگی، رفتاری  بس واگرایانه، حذفی و  ستیزه جویانه است.

در چنین ساختار اندیشگی دردناک  که ارباب قدرت با کاربرد ادبیاتی لخت و  گزنده ملت را به خودی و غیر خودی و شهروند درجه ی یک و  درجه ی دو شقه شقه کرده و مناسباتی حتی دشمنانه با نمودهای دمکراسی دارند اگر کنش های دمکراتیک در مناسبات مردم - مردم نیز آن چنان که شایسته و  حداکثری است ساری و جاری نشود، پدیده ی شگفت انگیزی نخواهد بود؛ گرچه به روشنی و  با قاطعیت می توان گفت عموم مردم ایران در پی بار کردن دین و مسلک و شیوه ی زیست خود به دیگران نیستند و با نگرش توتالیتر (تمامیت خواهی و انحصار طلبی)، فاصله ی معناداری دارند. افزون بر ساختار حقیقی، ساختار حقوقی نیز دارای کاستی های ژرف درونی و  ناسازگاری فراوان با مردم سالاری واقعی است. 

دمکراسی بر بنیاد  رواداری، همکاری نیکوکارانه ی گروهی، همزیستی بی ستیز و  به رسمیت شناختن حقوق دیگران و  نکوهش و  منع نفرت پراکنی  استوار است. کردار بر بنیاد  این رویکردهای شکوهمند باید در خانواده ها،  مدارس،  دانشگاه ها، رسانه ها و  دستگاه های  دولتی و سازمان های مردمی آموزش داده شود تا در جان و  روان کودکان و نوجوانان  مردمان سرشته شود. اما صد دریغ و افسوس که در این سه چهار دهه از زبان بسیاری از حاکمان و گویندگان حکومتی و رسانه ها و دستگاه های سخن پراکنی رسمی و دستوری، بر طبل نفرت، خشونت، طرد و  حذف  و  مرگ کوفته اند.

پس،  برای برپایی ساختمان بلند پایه ی مردم سالاری و  دمکراسی باید از یک سو  باید ساختار حقوقی در سمت و سوی پس دادن قدرت واقعی به آرای مردم و  نفی نظام از بالا به پایین، دگرگون شود و  از دگر سو  تحولی بنیادین و  ریشه ای در نگرش، بینش، منش و  روش حاکمان ما نسبت به انسان و  حقوق انسان رخ دهد. آموزش های تئوریک و  به ویژه رفتارهای آموزگاران جامعه نیز باید شالوده ای دمکراتیک داشته باشد.  امید آن روز.