یعقوب فولادی تنگستانی:

شاه برترین مقام در ایرانِ باستان است و در رأسِ هرمِ اجتماعی قرار دارد. وی نمایندهٔ اهورامزدا بر روی زمین، کارگزارِ اصلی و رکنِ رکینِ اندیشهٔ ایرانشهری می‌باشد. به همین دلیل هر آنچه که در جهان‌بینیِ ایرانیان در موردِ اهورامزدا وجود دارد، باید در موردِ شاه نیز صدق کند. بر این اساس «شهریارِ ایرانی نمادِ سرشتِ قدسی، سیاسی، اخلاقی و پیکارگریِ اندیشهٔ ایرانشهری است. با اوست که پیوندِ آسمان و زمین برقرار می‌شود و حکومتِ الهی (شهریوری) بر روی زمین معنا و مفهوم می‌یابد. او همچنین پاسدارِ نظم، قانون و عدالتِ الهی در بینِ مردم است و نباید اجازهٔ تخطی از چارچوب‌های ازلی و ابدیِ حاکم بر هستی را به کسی بدهد. در صورتی که با آشوب و بی‌نظمی مخالفان جبههٔ نیکی مواجه شود، موظف است که دلاورانه و همانندِ پهلوانی بزرگ فرماندهی مردمان را بر عهده گیرد و با شرّ و بدی بستیزد» (رستم‌وندی، ۱۳۹۲: ۵۵). لازمهٔ این مشخصه‌ها و مؤلفه‌های شهریاری و فروانروایی در ایرانِ باستان، نیروی رابطی بینِ خدا و انسان به نام «فرّه» است که باعثِ مشروعیّتِ شهریار می‌شود.

«فرّه» (پهلوی: Xwarrah)، فروغ یا پرتوی است ایزدی و موهبتی الهی که بر اثرِ خویشکاری ورزیدن و پاک بودن، به دلِ هر که بتابد از دیگران برتری می‌یابد (ر.ک: بهار، ۱۳۹۱: ۱۵۷-۱۵۶)؛ صورتِ مثالی و مینوی کمالات و فضیلت‌های خاصِ دین‌یاران، رزمیاران و دهقانان است، به این معنی، اصلی است مجرد و معقول (مجتبایی، ۱۳۵۲: ۹۱). طبقِ «زامیادیَشت»، از پرتو فرّه است که مردی درستکار و اهورایی به پادشاهی می‌رسد، آسایش‌گستر، دادگر، دارندهٔ مردانگی، دلیری و شجاعت می‌شود و همواره کامیاب و پیروزمند است؛ امّا وقتی شاهی از راستی سر برمی‌تابد، فرّه از او دور می‌شود و اقبال از او روی گردان می‌شود و ادبار به او روی می‌آورد. مانند جمشید که نخست فرّهمند بود و جهان را آبادان کرد؛ ولی پس از گناهِ وی، فرّه از او گسست: «فرّه کیانی نیرومندِ مَزداآفریده را می‌ستاییم؛ آن فرّه بسیار ستوده، زبردست، پرهیزگار، کارآمد و چالاک را که برتر از دیگر آفریدگان است که دیرزمانی از آنِ جمشیدِ خوب رَمه بود؛ چنان که بر هفت کشور شهریاری کرد و بر دیوان و مردمان دُروَند و جادوان و پَریان و کَوی‌های ستمکار و کَرَپ‌ها چیره شد. ... به شهریاری او، خوردنی و آشامیدنی نکاستی، جانوران و مردمان –هر دو- بی‌مرگ و آبها و گیاهان –هر دو- نخشکیدنی بودند. به شهریاری او، نه سرما بود... پس از آن که او به سخن نادرستِ دروغ دهان بیالود، فرّه آشکارا به کالبَد مرغی از او بیرون شتافت» (اوستا، زامیادیَشت، کردهٔ ششم: بند ۳۴ – ۳۱).

در اوستا هنگامِ ستایش از فرّه، از فروغ و نوری که به آن نسبت داده می‌شود، سخن به میان می‌آید: «برای فرّه و فروغش، من او را –فرّه کیانیِ نیرومندِ مَزداآفریده را- با نمازی به بانگِ بلند و با زَور می‌ستایم» (اوستا، یشت‌ها، زامْیادیَشت، کردهٔ یکم: بند ۱۳).

همان‌گونه که پیشتر آمد، طبقِ اوستا و آیینِ مزدیسنا هر کس خویشکاری و وظایفِ خود را درست انجام دهد، به نشانهٔ تأییدِ الهی، فرّه ایزدی در وجودِ او به ودیعه نهاده می‌شود و فرّهمند می‌گردد. از ویژگی‌های ظاهری شخصِ فرّهمند پدیدار شدنِ فروغ و نور بر سیمای اوست. این مورد را به مراتب در شاهنامه می‌بینیم:
همه راهِ نیکی نُمودی به شاه؛
همه راستی خواستی پایگاه.
چُن آن شاه پالوده گشت از بدی؛
بتابید از او فرّه ایزدی.
(فردوسی، ، دفتر یکم۱۳۶۶: ۳۶).
طبقِ اوستا فرّه از اهورامزدا و ساختهٔ اوست؛ امّا در مورد مفهومِ آن، یکسانیِ واحد در تمامِ اوستا نیست. در «گاهان» از فرّه که سخن به میان آمده است، به عنوانِ مفهومی سیاسی از آن حرفی نیست و بارِ سیاسی ندارد؛ امّا در بخش‌های دیگر دارای بارِ سیاسی شده است. باید گفت:  تغییرِ بارِ فرهنگی-سیاسی-اجتماعی فرّه و یافتنِ نقش‌ویژه‌های متعدد (فرّه ایرانی، فرّه کیانی و...)، همچنین تشخّص فرّه از مینُوی به صورتِ فیزیکی از عصرِ ساسانیان است که در بخش‌هایی از اوستا و متونِ پهلوی مشهود می‌گردد.

سرچشمه‌ها:

- اوستا: کهن‌ترین سرودهای ایرانیان. (۱۳۹۱). گزارش و پژوهشِ جلیل دوستخواه، دورهٔ دو جلدی، چاپ شانزدهم، تهران: مروارید.
- بهار، مهرداد. (۱۳۹۱). «پژوهشی در اساطیرِ ایران (پارهٔ نخست و پارهٔ دویّم)»، چاپ نهم، تهران: آگه.
- فردوسی، ابوالقاسم. (۱۳۶۶). «شاهنامه»، به کوششِ جلال خالقی‌مطلق، زیرِ نظرِ احسان یارشاطر، دفتر یکم، نیویورک.
- رستم‌وندی، تقی. (۱۳۹۲). «اندیشهٔ ایرانشهری در عصرِ اسلامی: بازخوانی اندیشهٔ سیاسی حکیم ابوالقاسم فردوسی، خواجه نظام‌الملک طوسی و شیخ شهاب‌الدین سهروردی»، چاپ دوم، تهران: امیرکبیر.
- مجتبایی، فتح‌الله. (۱۳۵۲). «شهرِ زیبای افلاطون و شاهی آرمانی در ایرانِ باستان»، چاپ اول، تهران: انتشارات انجمن فرهنگِ ایرانِ باستان.