یعقوب فولادی تنگستانی:

سازه‌های اسطوره‌ایِ گوناگونی در لایه‌هایِ ژرفِ داستانِ سیاوُش/ سیاوَخْش وجود دارد به گونه‌ای که تا عصرِ اوستا و حتی پیش از آن، فرهنگِ آریایی، بومیانِ ایران و بین‌النهرین می‌توان ردِ پای آنها را گرفت. یکی از این موارد گذرِ سیاوُش از آتش یا همان «وَرِ آتش» و «آزمونِ آذرِ فروزان» است که آزمایشی ایزدی است و پیشینه‌ای بس کهن در باورهای اساطیری-مذهبیِ ایرانیانِ باستان دارد. در زیر نخست نگاهی به گذرِ سیاوُش از آتش در شاهنامه می‌اندازیم و سپس پیشینهٔ این باور را در اوستا، متونِ پهلوی و فرهنگِ ایرانِ باستان نشان خواهیم داد.

پس از عشق آوردنِ سوداوه بر سیاوُش و سپس دسیسه‌چینی‌هایِ وی برای گناهکار نشان دادنِ سیاوُش و ردِ اتهام از خود؛ کیکاووس بر آن شد که از حقیقتِ ماجرا سر در بیاورد. بنابراین موبدان و مشاوران را برای رایزنی در این مورد فراخواند. رایزنان به او گفتند که این غم و دردِ پادشاه پنهان‌نگهداشتنی نیست و هر چند که سیاوُش و سوداوه برای شما ارجمند هستند؛ ولی باید یکی از آنها بر آتش بگذرد تا گناهکار از بی‌گناه شناخته شود؛ زیرا آتش بر بی‌گناهان آسیب نمی‌رساند:
کیکاووس این نظر را پذیرفت و فرمود هیزم‌های فراوانی به شکلِ دو کوه در دشت نزدیکِ یکدیگر نهادند که آنها را آتش بزنند و سیاوُش از بینِ آنها بگذرد: سپس سیاوُش در حالی که جامه‌های سپید بر تن دارد با لبی خندان و دلی پُر امید بر آن کوهِ آتش می‌تازد؛ آذرِ فروزان را پیروزمندانه پشتِ سر می‌گذارد و پاکی و راستیِ خود را به همگان نشان می‌دهد:

سیاوُش بر آن کوهِ آتَش بتاخت/ نشد تنگ‌دل، جنگِ آتَش بساخت.
زِ هر سو زبانه همی‌برکَشید/ کسی اسپ و خودِ سیاوُش ندید.
یَکی دشت با دیدگان پر زِ خون/ که تا او از آتش کَی آید برون.
چُن او را بدیدند، برخاست عَوْ/ که «آمد از آتَش برون شاهِ نَوْ!»
اگر آب بودی، مگر تر شدی/ زِ ترّی همه جامه بی‌بر شدی.
چُنان آمد اسپ و قبای سُوار/ که گفتی سمن داشت اندر کَنار!
- چو بخشایشِ پاک‌یزدان بود/ دَمِ آتش و آب یکسان بود! –
(فردوسی، ج 1: 322).




در رابطه با گذرِ سیاوُش از آتش باید گفت: این باورِ کهن گونه‌ای از داوری و آزمون است که در محاکماتِ پیچیده صورت می‌پذیرفت و آن‌جا که به دلیلِ کم بودنِ قراین و مدارک، داوری ناممکن می‌نمود از عناصرِ طبیعت یاری جسته می‌شد.      
آزمونِ آتش در ایرانِ باستان یکی از گونه‌های «وَر» به شُمار می‌رود. «وَر» در اوستا «وَرَنگهَه» Varangha و در پهلوی «وَر» Var / War از ریشهٔ «وَر» به معنیِ برگزیدن، باور کردن، مصمّم شدن، بازشناختن و اعتقاد داشتن است که نامِ آزمایشِ بازشناسیِ درست از نادرست و درستکار است که با آیین‌های ویژه‌ای برگذار می‌شده است. کلمهٔ «واوَر» پهلوی و «باور» فارسی از همین ریشه اشتقاق یافته است (پورداوود: 121). با توجه به کتابِ هفتمِ دینکَرد تعدادِ وَرهای متداول در ایرانِ باستان سی و سه گونه بوده است (دینکَردِ هفتم، فصل 5: بند 3). در اوستایِ کنونی این واژه در بندهایِ 6 - 3 «رَشْن‌یَشت» آمده است: «اَهوره‌مَزدا گفت: یک‌سوم از بَرسَم را باید به راه خورشید بگسترانی و بگویی: ما دادخواهی را بدین جا آمده‌ایم. ما خشنودیِ رَشْنِ توانا را خواستاریم. من در این آیینِ وَر اَهوره‌مَزدا را همچون دوستی به یاری همی‌خوانم به سویِ آتش و بَرسَم، به سویِ دستانِ سرشار، به سویِ وَرِ روغن و به سویِ شیرهٔ گیاهان» (اوستا، رَشْن‌یَشت: بند3) و یک‌بار در «خُرْده اوستا»(اوستا، خُرْده اوستا، آفرین گَهنبار: بند 9).

این آزمون‌ها در معرضِ دیدِ همگان با حضورِ موبدان و در حدِ امکان در آتشکده انجام می‌گرفته است و منظور از آن اجرایِ عدالت بوده که به «رَشْن» Rašn، ایزدِ عدل و انصاف، متوسل گردند تا رستگاری و پیروزی و سرافرازی نصیبِ آنها گردد (ر.ک: اوستا، رَشْن‌یَشت). مری بویس در موردِ فلسفهٔ «وَر» و برگزاریِ آن می‌گوید: موضوعی که گویا در نزدِ قانون‌گذران و روحانیان مهم شمرده می‌شد، تقدّسِ قولِ داده و لزومِ نگاه داشتنِ حرمتِ آن به عنوانِ جنبه‌ای اساسی از اَشَه (راستی) بوده است. ناگزیر مواردی پیش می‌آمد که شخصی متهم به شکستنِ قولش می‌شد و آن را انکار می‌کرد، در این موارد وی را وامی‌داشتند تا برای اثباتِ حقّانیّتش به آزمایشِ آب (اگر مورد مربوط به سوگند بود) یا آتش (اگر مورد مربوط به پیمان بود) تن در دهد (بویس: 31).
چنین برمی‌آید که «وَر» بر دو گونهٔ گرم و سرد بوده است. از تعدادِ فراوانِ وَرها که پنج گونهٔ آن در اوستا آمده است، «وَرِ شیرهٔ گیاه»: (خوراندنِ شیرهٔ زهرآگینِ گیاهان به مدّعیان) و  «وَرِ بَرسَم» از نوعِ وَرِ سرد است. سه وَرِ دیگر یعنی «وَرِ آتش»، «وَرِ سرشار»: (کفِ دستِ سرشار/ مایعِ سرشار) و «وَرِ روغن»: (روغنِ داغ روی اندام می‌ریخته‌اند)؛ از نوعِ وَرِ گرم هستند.

«آزمونِ آذرِ فروزان» گونه‌ای از «وَرِ آتش» است که مدعی‌علیه می‌بایست با پیراهن یا جامهٔ اندوده به موم یا قیر از میانِ آتش بگذرد، اگر آسیبی نمی‌دید بی‌گناه بود (ر.ک: معین، ج 2: 178).
با توجه به اینکه انگاره‌های شکل گرفته در هر تمدّنی ریشه در اعتقادات و تفکّراتِ آن دوران دارد و از طرفی رمزگشاییِ هنرِ برآمده از این اعتقادات بدونِ شناختِ این باورها ممکن نیست؛ بر بنیادِ آنچه در بالا گذشت، گذرِ سیاوُش از آتش در شاهنامه همان «وَرِ آتش» از گونهٔ «آزمونِ آذرِ فروزان» است که در اوستا و متونِ پهلوی از آن سخن به میان آمده است. آزمونی که قضاوتِ آن برای داور و تشخیصِ حق از باطل نهفته و پیچیده بود و داوری را باید به خدا می سپردند.
این باور در گذرِ تاریخ و پس از گرویدنِ ایرانیان به دینِ اسلام جایگاهِ خود را به عنوانِ راهی برای داوری از دست داد و تنها در برخی متون مانندِ شاهنامه و ویس و رامین که مربوط به ادبیاتِ ایرانِ باستان هستند و فرهنگِ عامه اثری از آن می‌بینیم.


سرچشمه‌ها

1- اوستا. 2- بویس، مری، زردشتیان: باورها و آدابِ دینیِ آنها. 3- پورداوود، ابراهیم، «سوگندنامه»، ویسپرَد. 4- دینکَردِ هفتم. 5- شایست ناشایست.  6- فردوسی، ابوالقاسم شاهنامه، پیرایشِ جلال خالقی مطلق. 7- معین، محمّد، مزدیسنا و ادبِ پارسی، ج 2.