خُدِ:

الف ـ همراه، دو یا چند کس که با هم راهی را طی می کنند. همسفر، همقدم، متفق و متحد «بچه یل خُدِ دی بوواشون صرا واویدن. بچه ها با پدر و مادر شان بیرون رفتند»

ب ـ «با» که حرف ربط فارسی APAK  پهلوی ست گاه به معنی همراه و مصاحبت و گاه مقایسه و مقابله استعمال می شود مثال « طومه خُرمُی ای ولا خُدِ خُرمُی نهاتری توفیر داره.طعم خرمای این بار با خرمای دفعه ی قبل تفاوت داره» یا « حلوا کوه خُدِ روغن خاش ساخته واویده. این حلوا با روغن حیوانی تهیه شده»

خدا برت/ خدابره: ) خدا تو را ببرد) این اصطلاح مؤدبانه از کسی سوال می شود که قصد رفتن به جایی را دارد. مثال « خدا برت هاسی کجا می ری، خدا تو را ببرد کجا می روی» یا « خدا بره پاره ای اُشتوته دوکشه کجا؟ در پناه خدا باشی خیلی شتاب داری این دفعه کجا می روی؟»

خدا باد شوی بیرت: خدا کنم باد شبی تو را ببرد. نوعی دعای خیر بادشو، بادشب، انشاا.. شب عروسی کنی و به خانه داماد بروی

خدا پرشتی بیرت: نوعی نفرین که به هنگام خشم مادر به فرزندش می گوید. پرشت= ورپریدن مصدر لازم (دچار مرگ ناگهانی شدن، بطور نامنتظره مردن فرهنگ معین)، ( جوان و سالم مردن بطور نامنتظره فرهنگ جامع)

خدا تو قدت بزنه: خدا در کمرت بزند، خدا در قد و قامتت بزند.

خدا خاس: (خدا خواست) اسم مصدر مقلوب خواست خدا با مشیت و اراده ی خدا، مثال « ای وصلتِ کو خدا خاس بی. این ازدواج خواست خدا بود. هم چنان نام مردانه خدا خواست.

خدا دو شقت کنه: نوعی نفرین خشمگینانه، خدا تو را دو نیمه کند.

خدا ردی: شانسی و ا... بختی، بدون توجه به عاقبت کار و به اصطلاح دیمی مثال «ما خدا ردی خمونه زدیمه قدش هر چی بادا باد. ما با توکل به خدا کار را شروع کردیم هر چه می شود بشود هر چه باید بشود می شود» که «الابختکی» و «الم چرخکی» تصادفی و هر گونه بچرخد هم گفته می شود.

خدا سر شاهاده: نوعی قسم، سوگند. خدا از بالا شاهد و ناظر است. مثال «خدا سر شاهاده مو یُنه تا ای سوو وُ چیش ندیدُمه. خدا از بالا شاهد است که من تا حالا او را با چشم ندیده ام»

خدا سیت بیلش: ( خدا برایت نگهش دارد) نوعی دعا برای فرزند دیگران مثال « خدا بچیکوه سیت بیله»، «خدا بچه را برای شما نگه داره» و یا «خدا سیت بیلش عمرش سیر و پر بو، خدا برایت نگه دارد و عمر زیاد بکند»

خدا سیت خو کنه: (خدا برایت خوبی و نیکی کند) نوعی دعا برای دیگران، مثال «جِمزِ کارلِ ثو واوت خدا سیت خو کنه، در ازای کارهای ثواب خدا پاداش نیک به شما بدهد.»

خدافظی: مخفف خداحافظ، بدرود.

خدا گووُیه: خدا شاهد است، خدا گواه است.

خدا مر کُچونت کنه: نوعی نفرین، خداوند شما را (مُر، گردوجع، کُچونه یکی از سه پایه های سنگی که زیر دیگ غذا می گذارند)

خدا وت نگذره: خداوند از شما گذشت نکند، خدا گناه شما را نبخشد.

خدا یکشت کُنه: (نوعی نفرین) خدا یک باره تو را بکشد.

خدا ور دارت: خدا تو را بردارد، خدا وجودت را در زمین پاک کند.

خدا کرمی: گونه ای نخل و خرما، کرم1ـ جوانمردی، بخشش وجود2ـ رز، تاک3ـ تاکستان 4ـ درختانی که نزدیک به هم کاشته شده. این گونه نخل یا منسوب به یکی از معانیست یا منتسب به شخصی به نام خدا کرم.

خدا کُنم: این اصطلاح هم به عنوان دعای خیر و هم نفرین می آید. مثال«خدا کُنم دِسِ حجله ی سوزت بگیرم. خدا کنه عروس یا داماد شوی و برایت حجله سبز بگیرم.

خدا کنم نون وُ دو بوتُنم وودینداش: خدا کند نان «رزق و روزی» همیشه از تو فراری باشدو تو دنبال آن بدوی.

خدا که بو جومت کنم: نوعی نفرین که در هنگام خشم به فرزند خود می کند. پیراهنت را بو کنم. اشاره به داستان بوییدن پیراهن یوسف توسط حضرت یعقوب نبی در فراق فرزندش.

خُد حال: افراد خودمانی و بی تکلف، هم پالکی و همدم، کسانی که هم نشینی و مصاحبت با آنان باعث دردسر و ناراحتی نمی شوی. مثال «اونا چنتا رفیقِ خُد حالِ جون ری جونن. آن ها چند تا دوست خودمانی و یکدل و یک جان هستند»

خُد رووی: نوعی نخل و خرما با رطب زود رس و دلچسب

گردآوري و تدوين: حسين برازجاني

 منابع : در گردآوری و تدوین این واژگان از منابعی مثل فرهنگ فارسی معین، فرهنگ جامع، فرهنگ عمید، سیری در گویش دشتستان خانم طیبه برازجانی، فرهنگ گویش دشتستانی دکتر داریوش اکبرزاده و گفتار شفاهی معمرین و گویشوران محلی استفاده شده است.