امروز: پنجشنبه 06 آبان 1400
    بیمه ویژه کرونا
تاريخ انتشار: 01 مهر 1400 - 16:05
اختصاصی اتحاد خبر/ سرویس ادبیات حماسی

اتحادخبر-یعقوب فولادی تنگستانی:شاهنامه تاریخ و همچنین حماسهٔ ملّیِ ایرانیان است. منظور از تاریخ نه تاریخِ واقعی است که در دورانِ جدید با توجه به ترجمهٔ کتیبه‌ها، سنگ‌نوشته‌ها، سنگ‌نگاره‌ها، متونِ یونانی و علمِ تاریخ به آن دست یافتیم که از دورانِ پیش از تاریخِ ایران تا مادها، هخامنشیان و به ترتیب سلسله‌های متعددِ پادشاهی در ایران -با کلیات و ...

شاهنامه تاریخِ جامعِ پیشینیان

یعقوب فولادی تنگستانی:

 

شاهنامه تاریخ و همچنین حماسهٔ ملّیِ ایرانیان است. منظور از تاریخ نه تاریخِ واقعی است که در دورانِ جدید با توجه به ترجمهٔ کتیبه‌ها، سنگ‌نوشته‌ها، سنگ‌نگاره‌ها، متونِ یونانی و علمِ تاریخ به آن دست یافتیم که از دورانِ پیش از تاریخِ ایران تا مادها، هخامنشیان و به ترتیب سلسله‌های متعددِ پادشاهی در ایران -با کلیات و جزئیات- را شامل می‌شود؛ بلکه تاریخ در اینجا تاریخِ ملّی است، تاریخی که ساختار و روایت‌های آن یک پا در اسطوره و حماسه دارد و یک پا در تاریخِ واقعی. این روایت‌ها نزدِ مردمِ آن روزگار و برای نیاکانِ ما تاریخِ واقعی بودند؛ چه ساختارِ کلّیِ رواییِ آنها که از دلِ اسطوره سر درمی‌آورد و از عهدِ کیومرث شروع می‌شود تا تاریخِ ساسانیان و پایانِ این شاهنشاهی و یورشِ تازیان و چه سازه‌هایِ رواییِ داستان‌ها که با چاشنیِ اسطوره و حماسه درآمیخته‌اند. بر همین بنیاد است که هیچ مورخ و محققی، حتّی امثال ابوریحان بیرونی و مسعودی از آژدهاک، کوروش، داریوش و... در زیر نقابِ شخصیت‌های اسطوره‌ای و افسانه‌ای آگاهی نداشته‌اند.

 

این تلقیِ واقعی از تاریخِ ملّی هم در ایرانِ باستان و هم ایرانِ پس از اسلام تا اواخرِ دورهٔ قاجار و معاصر که تاریخِ ایران به معنایِ علمی با معیارها و روایت‌هایِ جدید بر روی کار آمد، موجود است. در تاییدِ این نظر به متونی از دورهٔ ساسانی، پس از اسلام و فرهنگِ شفاهی نظر می‌افکنیم:

 

«کارنامهٔ اردشیرِ پاپکان» بازماندهٔ یکی از کهن‌ترین متن‌هایِ پهلوی است که حکایت از گزارشِ پر گیر و دارِ اردشیرِ ساسانی است. در این متن ساسان، پدرِ اردشیر، به دارایِ دارایان نسبت داده شده است در صورتی که دارا آخرین پادشاهِ کیانی در حماسهٔ ملّیِ ایران است: «و پاپک را هیچ فرزندی نامبردار نبود؛ و ساسان شپانِ پاپک بود، و همواره با گوسپندان بود، و از تخمهٔ دارایِ دارایان بود، و اندر دش-خداییِ اسکندر به گریز و نهان-روشی بود و با کردشپانان به سر می‌برد. پاپک نمی‌دانست که ساسان از تخمهٔ دارایِ دارایان است» (کارنامهٔ اردشیرِ پاپکان: ص 166). در «تاریخِ سیستان» می‌بینیم که بنای سیستان به گرشاسپ نسبت داده شده است: «و بنا کردنِ سیستان آن روز بود که گرشاسپ دانایانِ جهان را گرد کرده بود، که من شهری بنا خواهم کرد بدین روزگار که ضحّاک همهٔ جهان همی ویران کند، و آزادگانِ جهان را همی کشد...» (تاریخِ سیستان: 50). این در حالیست که گرشاسپ یک شخصیّتِ کاملا اسطوره‌ای و از پهلوانانِ اوستا و داستان‌هایِ حماسی-اساطیریِ ماست که وجودِ خارجی ندارد. عنصرالمعالی کیکاووس در معرفیِ نسبش به فرزندِ خود گیلانشاه، زمانِ فرمانرواییِ نیایِ بزرگش را دورهٔ کیخسرو می‌داند: «جدّت ملک شمس‌المعالی قابوس‌بنِ وشمگیر بود که نبیرهٔ آغش وهادان بود و آغش وهادان ملکِ گیلان بود به روزگارِ کیخسرو» (قابوس‌نامه: ص 4). آنگونه که می‌دانیم کیخسرو از پادشاهانِ کیانی است که به طورِ خاص شخصیّتی تاریخی نداشته و نمی‌توانیم برای وی زمانی خاص قائل شویم.

 

جدا از متون، وقتی در بینِ مردم نیز به تاریخِ ملّی و حماسهٔ ملّیِ ایران می‌نگریم؛ با منسوب بودنِ مکان‌ها، گردنه‌ها، قله‌ها و... به شخصیّت‌ها و داستان‌هایِ ملّی (ر.ک: دوستخواه، ص 177-167)؛ متوجه خواهیم شد که چقدر نگاهِ تاریخی و واقعی به این روایت‌ها استوار بوده است.

 

بر بنیادِ آنچه در بالا گذشت، شاهنامه و روایت‌هایِ حماسی-اساطیریِ ایران که اکنون ما به عنوانِ یک گونهٔ ادبی در ژانرِ حماسی به آنها می‌نگریم؛ تا آستانهٔ سدهٔ بیستم به عنوانِ یک اثرِ تاریخی گرفته می‌شد و آن هم نه تنها بخشِ ساسانیانِ آن، بلکه سراسرِ کتاب، تنها گهگاه از برخی عناصرِ شگفتِ آن مانندِ ماردوش بودنِ ضحّاک و افسانهٔ اکوان و مانندِ آنها برداشتِ دیگری نیز می‌نمودند و آن را واقعیتی رمزگونه در کالبدِ افسانه قلمداد می‌کردند. البته این نوع نگاه مختصِ ایرانیان نبوده است؛ بلکه در دیگر جوامع و فرهنگ‌ها نیز داستان‌ها و روایت‌هایِ حماسی و اساطیریِ خود را به عنوانِ تاریخِ خود می‌دیدند (ر.ک: خالقی مطلق، ص 165).

 

نکته‌ای که در پایان باید به آن اشاره کرد، این است که مورخان و شاعران وقتی دست به گردآوری، نوشتن یا به نظم کشیدنِ شاهنامه/ شاهنامه‌ها می‌زده‌اند، چه نثر و چه نظم، به چشمِ تاریخ به آنها می‌نگریستند و کارِ خود را یک رسالتِ تاریخی می‌دانستند؛ کسانی چون ابوالمویدِ بلخی، مولفانِ شاهنامهٔ ابومنصوری، مسعودیِ مروزی، ابوعلیِ بلخی، فردوسیِ توسی و... . حتّی از دلایلِ مهمی که فردوسی در داستان‌های شاهنامه دخل و تصرف نمی‌کرده، تصوّرِ تاریخی بودنِ آنهاست. یعنی گمان می‌کرده که اگر به آنها دست بزند و آنها را دگرگون کند؛ تاریخ را تحریف کرده است. به همین دلیل در آغازِ شاهنامه فرموده‌اند: «تو این را دروغ و فسانه مدان!» و در جای جایِ سخنش به تاریخ بودنِ کتاب و داستان‌ها اشاره می‌کند: «به تاریخِ شاهان نیاز آمدم»؛ یا در پایانِ داستانِ کاموس کُشانی می‌گویند:

سر آوردم این رزمِ کاموس نیز؛

درازست و نگشاد ازو یک پشیز.

گر از داستان یک سَخُن کم بُدی؛ 

روانِ مرا جای ماتم بُدی.

 

1- «تاریخِ سیستان» (1392). تصحیحِ محمدتقی بهار، تهران: معین.

2- خالقی مطلق، جلال (1386). «حماسه، پدیده‌شناسیِ تطبیقیِ شعرِ پهلوانی»، تهران: دایره‌المعارف بزرگ اسلامی.

3- دوستخواه، جلیل 1380). «حماسهٔ ملیِ ایران: یادمانی از فراسویِ هزاره‌ها»، تهران: آگه.

4- عنصرالمعالی، کیکاووس‌بنِ اسکندر (1385). «قابوس‌نامه»، به اهتمام و تصحیحِ غلامحسین یوسفی، تهران: علمی و فرهنگی.

5- فردوسی، ابوالقاسم (1396) «شاهنامه»، پیرایشِ جلال خالقی مطلق، تهران: سخن.

6- «کارنامهٔ اردشیرِ پاپکان» (2537). ترجمه و توضیحات: صادق هدایت، تهران: امیرکبیر.



کانال تلگرام اتحادخبر


نظرات کاربران
ارسال نظر

نام:

ايميل:

وب سايت:

نظر شما:

تازه ترین خبرها

  • انتخاب شهردار برازجان به جلسه فردا موکول شد/ جزییات و گزینه ها
  • قدوسی شهردار برازجان شد/ جزییات و تعداد آرا
  • موسوی: هدف ما کمک به ورزش شهرستان دشتستان است /تصاویر
  • سینما روباز بوشهر بنام" داریوش غریب زاده" در بوشهر افتتاح شد
  • مسائل و مشکلات تمامی حوزه های شهری بازدید و بررسی شد+تصاویر
  • شور و هیجان در شب دوم مسابقات مینی فوتبال محلات شهر برازجان/ تصاویر
  • قدردانی و طلب حلالیت مهندس عباسی از همکاران و شهروندان وحدتیه ای
  • حسین علوی کنگانی دومین شهردار برازجان
  • همایش بزرگ کونگ فو کاران استان بوشهر برگزار شد / تصاویر
  • برتری تجربه بر جوانی در شب سوم مسابقات مینی فوتبال محلات برازجان/تصاویر
  • ضرورت استفاده از مدیران بومی در صنایع نفتی/ اجرای طرح های نفت و گاز در منطقه ویژه شمال استان
  • آزمایشگاه بیمارستان شهید صادق گنجی مجهز به یک دستگاه اتوآنالیزر بیوشیمی مدرن شد
  • عناوین روزنامه‌های ورزشی امروز1400/08/04
  • انتقال بیمار با وضعیت وخیم از تنگ ارم با اورژانس هوایی
  • مدیرکل بازرسی و امور حقوقی استانداری بوشهر منصوب شد
  • درخشش نگین شهر برازجان به همت شهرداری+ تصاویر
  • رئیس شورای اسلامی شهر برازجان گزینه شهردار خود را اعلام کرد
  • سرپرست جدید شهرداری برازجان انتخاب شد
  • اولین شهردار رسمی بومی برازجان
  • بازدید از فاز آخر “المان ضامن آهو” در میدان امام رضا(ع) برازجان / تصاویر
  • پیمایش غار شاپور توسط باشگاه کوهنوردی سهند برازجان صورت گرفت / تصاویر
  • انتخاب شهردار برازجان به جلسه فردا موکول شد/ جزییات و گزینه ها
  • قدوسی شهردار برازجان شد/ جزییات و تعداد آرا
  • موسوی: هدف ما کمک به ورزش شهرستان دشتستان است /تصاویر
  • همایش پیاده روی سلامت در برازجان برگزار شد / تصاویر
  • خدایا شکرت
  • جشن میلاد پیامبر (ص) و همایش دوچرخه سواری در برازجان برگزار شد / تصاویر اختصاصی
  • برگزاری جلسه نماینده مردم شهرستان دشتستان در مجلس با مردم و رؤسای برخی ادارات شهرستان و شهر وحدتیه /تصاویر
  • منطقه تفریحی خانی شبانکاره پاکسازی شد/تصاویر
  • سینما روباز بوشهر بنام" داریوش غریب زاده" در بوشهر افتتاح شد
  • .: محمودآبادی حدود 19 ساعت قبل گفت: درود جناب آقای شاپور ...
  • .: مهدی 1 روز قبل گفت: لاستیک ندادن که ...
  • .: شاپور 1 روز قبل گفت: درودها بر شاهدخت محمودآبادی ...
  • .: شهروند 1 روز قبل گفت: چقد خوبه هر کی ...
  • .: محمداحمدی 1 روز قبل گفت: شورای شهر اهل برازجان ...
  • .: کارمند 1 روز قبل گفت: میگم سرپرست قبلی چی ...
  • .: هموطن حدود 2 روز قبل گفت: مهندس محمدی کاردان و ...
  • .: امیر جلالی حدود 3 روز قبل گفت: به قول دکتر چرومی ...
  • .: علی حدود 3 روز قبل گفت: آقای ارسطو قائدی اگر ...
  • .: مرتضی حدود 4 روز قبل گفت: خوش بحال مردم برازجان ...