امروز: پنجشنبه 26 فروردين 1400
    طراحی سایت خبری
تاريخ انتشار: 28 آبان 1399 - 11:00
اختصاصی اتحاد خبر/ سرویس ادبیات حماسی

اتحادخبر-مهدی بردبار:امروزه ویرایشِ انتقادی شاهنامه که دکتر جلال خالقی مطلق در آن سرآمد است معتبرترین نوعِ روش برای تشخیصِ بیت های اصیل و نااصیل شاهنامه شمرده می شود. لیکن با این وجود در پاره ای از موارد این روش نتوانسته است چنان که باید از پسِ تشخیص بیت های اصیل شاهنامه برآید. یکی از مشهورترینِ این موارد که معمولا تمام قریب به ...

ز شیرِ شتر خوردن و سوسمار (۱)

مهدی بردبار:


امروزه ویرایشِ انتقادی شاهنامه که دکتر جلال خالقی مطلق در آن سرآمد است معتبرترین نوعِ روش برای تشخیصِ بیت های اصیل و نااصیل شاهنامه شمرده می شود. لیکن با این وجود در پاره ای از موارد این روش نتوانسته است چنان که باید از پسِ تشخیص بیت های اصیل شاهنامه برآید. یکی از مشهورترینِ این موارد که معمولا تمام قریب به اتفاق شاهنامه پژوهان از تشخیص اصالت آن عاجز مانده اند این دو بیت است:


ز شیرِ شتر خوردن و سوسمار/ عرب را به جایی رسیده است کار
که تختِ عجمْ شان کند آرزو/ تفو بر تو ای چرخِ گردان تفو


در اینجا ما به دو نظریه که از معروف ترین نظریه ها در رد کردن و الحاقی دانستن این بیت ها موجود است خواهیم پرداخت و نشان خواهیم داد که نگرش هایی اشتباه هستند. این دو نظریه بیشتر از آن جهت واجد اهمیت اند که هر دو توسط کسانی ابراز شده اند که ویرایشگرانِ معتبرترین شاهنامه ی کنونی یعنی ویرایشِ دکتر جلال خالقی مطلق هستند. ۱- نظریه ی ابوالفضل خطیبی ۲- نظریه ی دکتر خالقی مطلق.
چنان که نگارنده ی این سطور پژوهش کرده است نظریه ی خطیبی در مقاله ای که در نشرِ دانش منتشر شده است دلایلِ متعددی بر الحاقی بودنِ بیت های یاد شده اقامه کرده است. ما به دلیل محدود بودن جا در چند بخش که در آینده به چاپ خواهد رسید به رد آرای ایشان خواهیم پرداخت:
۱- این بیت ها را در نسخه های کهن ترِ (اقدم النسخ) شاهنامه نمی توان یافت.
در ویرایش انتقادی شاهنامه دکتر جلال خالقی مطلق از سه دستنویس کهن به عنوان کهن ترین نسخه (اقدم نُسَخ)‌ استفاده شده است. ۱- دستنویس کتابخانه ی ملیِ  فلورانس مورخ ۶۱۴ق / ۱۲۱۷م ۲- ترجمه ی شاهنامه به عربی از فتح بن علی بُنداریِ اصفهانی میان سال های ۶۲۰ق و ۶۲۱ق - ۱۲۲۳م / ۱۲۲۴م ( به گفته ی دکتر خالقی مطلق دستنویس مورد استفاده ی بُنداری اصفهانی حتی از دستنویس فلورانس ۶۱۴ق نیز کهن تر بوده است) ۳- دستنویس کتابخانه ی بریتانیا در لندن مورخ ۶۷۵ق / ۱۲۷۶م.
دستنویسِ فلورانس ۶۱۴ق دستنویس ناتمام است و تنها نیمه نخست شاهنامه را شامل می شود که تقریبا تا انتهای پادشاهیِ کیخسرو را داراست و بالطبع نمی تواند که بیت های مشهورِ» ز شیرِ شتر خوردن و سوسمار « داشته باشد زیرا که این بیت ها در پادشاهیِ یزدگردِ شهریار در نامه ی رستمِ فرخزاد به سعد ابی وقاص آمده است. این بیت ها در دستنویس شاهنامه ی کتابخانه ی بریتانیا در لندن مورخ ۶۱۴ق نیز موجود نیست اما در ترجمه ی شاهنامه به عربی از فتح بن علیِ بُنداری اصفهانی بطور دقیق بدون لتِ پایانی « تفو بر تو ای چرخ گردان تفو» آمده است:


« ثم بلغ بکم الأمر من شریکم ألبان الإبل و أکلکم أضباب القیعان إلی تمنی أسرّة الملوک العجم أرباب التخوت و التیجان. »


ترجمه ی فارسی از عبدالمحمد آیتی: « از شیرِ شتر خوردن و سوسمار اکنون به جایی رسیده اید که تختِ شاهانِ ایران آرزو کنید، که صاحبانِ تخت و تاجند! «لازم به یادآوری ست که همین یک اقدم نُسَخ برای اثباتِ اصالت بیت های یاد شده کفایت می کند اما با این وجود این بیت ها در سه دستنویسِ معتبرِ مورد استفاده ی خالقی مطلق (دو نسخه ی لنینگراد مورخ ۷۳۳ق و ۸۴۹ق و کراچی ۷۵۲ق) نیز آمده است با این تفاوت که لتِ سوم بیت های یاد شده بدین گونه در دستنویس های ذکر شده ضبط شده است:


که مُلکِ عجم شان کند آرزو


که با « که تختِ عجم شان کند آرزو» در واژه ی « تخت» به جایِ « مُلک » اختلاف دارد. دلیل این تفاوت و اینکه کدام یک از این لت ها بر دیگری ارجح بوده و درست می باشد را در واکاوی نظریه ی دکتر خالقی مطلق شرح خواهیم داد.
بنابر آنچه رفت بر خلافِ گفته ی خطیبی نه تنها بیت های « ز شیرِ شتر خوردن و سوسمار در کهن ترین نسخه (اقدم نُسَخ) که ترجمه ی عربی شاهنامه (الشاهنامه) بُنداریِ اصفهانی ست آمده است بلکه در سه دستنویس معتبر مورد استفاده ی دکتر خالقی مطلق در ویرایش خود نیز دیده می شود.
۲- دکتر خطیبی در ادامه گفته است که واژه ی « تفو» از واژه های شاهنامه نیست و جز در یکی دو بیتِ الحاقی و مشکوک دیگر نیامده است و در نقلِ حمزه نامه به جایِ « تفو» ، «تهو» آمده که واژه ای کهن به معنایِ همان « تفو» است و به نظر می رسد از اصالت بیشتری برخوردار است. گویا کاتبانِ شاهنامه بعدا « تهو» را با تعبیرِ مانوس ترِ « تفو» عوض کرده اند.
خیر این چنین نیست. این درست است که واژه ی « تفو» به جز بیت های « ز شیرِ شتر خوردن و سوسمار در جای دیگری از شاهنامه نیامده است اما باید توجه داشت که واژه ی « تفو» در سبک خراسانی که سبک شاهنامه است مورد استعمال قرار گرفته است. به طورِ نمونه در اشعار ابوشکورِ بلخی که روزگارِ زندگانی وی کهن تر از فردوسی ست چنین آمده است:


به نشکرده ببرید زن را گلو/ «تفو بر چنان ناشکیبا تفو»


چنان که دیده می شود واژه ی «تفو» پیش از فردوسی در سبک خراسانی مورد استفاده قرار گرفته و در زمان فردوسی نیز مورد استفاده قرار می گرفته است و چنان که دیده می شود واژه ی « تفو « به همان سبکِ تاکید که در بیت ابوشکورِ بلخی آمده است در شاهنامه نیز دقیقا به کار رفته است یعنی: « تفو بر تو ای چرخِ گردان تفو «. بنابراین به هیچ عنوان نیازی نیست که فردوسی بزرگ از واژه ی « تهو « به جای  « تفو « استفاده کرده باشد زیرا این واژه ، واژه ای بوده که در روزگار فردوسی در سبک خراسانی کاربرد داشته است. و اما اینکه واژه ی « تفو « از واژگان شاهنامه نیست و بسامدی در شاهنامه ندارد بنابراین این بیت ها فردوسی نیست نیز کاملا نادرست است. این درست است که یکی از پارامتراهایِ تشخیصِ اصالتِ بیت ها بسامدِ واژگان در شاهنامه است لیکن باید توجه داشت که این پارامتر در هر موردی در شاهنامه صادق نیست. برای نمونه واژگانی چون « خایسک و خطبه و وصی « هر کدام تنها یک بار در شاهنامه به کار رفته اند اما بیت هایی که این واژگان در آن ها به کار رفته اصالت دارد و از فردوسی بزرگ است. در مورد واژه ی « تفو « نیز این مطلب کاملا صادق است. بنابراین واژه ی « تفو « به هیچ عنوان نمی تواند دلیلی بر برافزوده بودن بیت های « ز شیرِ شتر خوردن و سوسمار « قلمداد شود.


۳- دکتر خطیبی دلیل آورده اند که ارتباطِ این دو بیت با بیت هایِ قبل و بعد بسیار ضعیف است و همچون وصله ای ناجور گویا به متنِ شاهنامه سنجاق شده اند و با حذفِ آن ها خللی بر سیرِ داستان وارد نمی شود.


نخست باید گفت که در بسیاری از جاهای شاهنامه می توان بیتی را برداشت بدون اینکه به سیرِ داستان خللی وارد شود اما بیتی را که برداشته ایم بدون شک از فردوسی بزرگ است مانند این بیت ها در پادشاهیِ خسرو پرویز:


چنین گفت خسرو که آن داستان / که داننده یاد آرد از باستان
که هرگز به نادان و بیراه و خُرد/سِلیحِ بزرگی نباید سپرد
که چون باز خواهی نیاید به دست / که دارنده زان چیز گشته ست مَست
( چه گفت آن خردمندِ شیرین سخن /که گر بی بتان را نشانی به بُن
به فرجامِ کار آیَدَت رنج و درد/به گِردِ درِ ناسپاسان مگرد
دلاور شدی تیز و برترمنش/ز بَدگوهر آمد تُرا بَدکُنش
تُرا کرد سالارِ گردنکشان/شدی مهتر اندر زمین کشان)
بر آن تختِ سیمین و آن مُهرِ شاه/ سرت سبز شد بازگشتی ز راه
سخن زین نشان مردِ دانا نگفت/برآنم که با دیو گشتی تو جُفت


در ویرایش دکتر فریدون جنیدی بیت هایی که در پرانتز قرار گرفته اند الحاقی دانسته شده است. هر چند که نظر ایشان در خصوصِ این بیت ها نادرست است (به دلایل متعدد و نسخه شناسی) اما اگر برداشته شوند هیچ خللی در سیر داستان ایجاد نمی شود. بیت های درون پرانتز اصالت دارند و از فردوسی بزرگ هستند. همچنین باید توجه داشت که این بیت های « ز شیرِ شتر خوردن و سوسمار « در دستنویس لنینگراد مورخ ۷۳۳ق کاملا با سیاق روایی داستان هماهنگ است و سیر خط داستانی کاملا طبیعی ست.


ادامه دارد...

بُن مایه: شاهنامه ی ویرایشِ جلالِ خالقیِ مطلق/ شاهنامه ی ویرایش دکتر فریدونِ جنیدی/ ترجمه ی شاهنامه ی بُنداری اصفهانی /‌ برگردان عبدالمحمد آیتی/ مقاله ی بررسیِ بیت هایی از شاهنامه در ویرایشِ جلال خالقیِ مطلق / دکتر سیاوش جعفری


*نویسنده و پژوهشگر و شاهنامه پژوه



کانال تلگرام اتحادخبر


نظرات کاربران
1399/09/13 - 18:18
1
0
جناب غالب حسینی هنگامی که دانش درست و حسابی در مورد جستار جناب بردبار ندارید مجبور به اظهار نظر نیستید. ایشان با دلایل علمی به اثبات رسانده اند و خواهند رساند که بیت های یاد شده از فردوسی ست. اگر می توانید به صورت علمی بیان کنید که جستار جناب بردبار اشتباه است. این که به کُمبزه ی شما برخورده حاکی از تعصب شماست. جستار جناب بردبار هیچ ارتباطی با فخرفروشی به نژاد و اصل و نسب ندارد و در این موارد نیست بلکه بیت هایی را که به اشتباه ویرایشگران از فردوسی ندانسته اند را با روشی دانشیک به ثبوت رسانده اند. بنابراین به جای اینکه برچسب به این و آن بزنید اگر دانشش را دارید بهتر است علمی سخن بگویید. شما ابتدا باید فرا بگیرید که یک متن علمی را دقیق و عمیق بخوانید و درست متوجه شوید بعد اظهار نظر کنید. همان فردوسی می فرماید:

ز دانش چو جان ترا مایه نیست / به از خامشی هیچ پیرایه نیست
1399/09/12 - 17:39
0
0
باسلام خدمت همه ایرانیان داخل وخارج
از قدیم گفتند دارم دارم شرط است نه داشتم داشتم. واین نداشتنهای ما ایرانی‌ها بر اثر پز دادن داشته هایمان است. و باعث شده که از حرکت رو به جلو بایستیم. بیاییم بیشتر مطالعه کنیم وکمتر حرف بزنیم تا فرصت کار کردن داشته باشیم. دیگر زمان فخر فروشی به نژاد و اصل و نسب، گذشته است. امروز شهردار لندن یک مهندس با سواد هندی است. اگر توان کار کردن را داری آقای دنیایی و گرنه پشیزی هم نمی ارزید. خداوند عزیز می فرماید بدرستی که نزد من بهترین شما درستکار ترین شما هستید.
1399/08/29 - 23:45
0
1
بسیار متین دلیل آورده جناب بردبار👏🏼
1399/08/29 - 23:43
0
1
درود مهدی جان. تحلیل و کنکاش شما در هر موضوعی برای من زیبا و آموزنده است که همواره بر پایه ی صداقت و راستی بوده مخصوصا اگر کلام در وجه فردوسی بوده باشه
1399/08/29 - 21:45
0
1
پژوهش ناب و ماناو نام ونشان داریست. آفرین بر این جوان که به درستی "جویای نام" آمده است! *منو چهر آتشی می گفت:در محضر استادنا "عبد المحمّد آیتی"شنونده ی همین ترجمه ی:"ثُمّ بلغ الامر لکم ..."بودیم و ترجمه ی "التّخوت"به تخت ونه تختها!! وشنیدن طنز استادنا "نجف دریا بندری"(آزرم بر آن در گذشتگان!خاک بر آنان خوش باد)*ندانی که با گرز سام آمده ست؟//جوانست وجویای نام آمده ست! تن درست واَنوشَه بوید!
ارسال نظر

نام:

ايميل:

وب سايت:

نظر شما:

تازه ترین خبرها

  • راه نرفته ای بنام سید حسن خمینی
  • بررسی لایحه منطقه آزاد بوشهر در کميسيون زیربنایی و تولیدی مجمع تشخیص مصلحت نظام با حضور استاندار بوشهر
  • بهانه اي براي خودكشي نهنگ ها
  • مشیر دالکی زنگ خطر را برای حریفان به صدا در آورد / تصاویر
  • طنز/ کنجیر(8)
  • فعالیت سایت‌ اداری شهرداری تا یکم اردیبهشت‌ماه تعطیل است
  • روند افزایش ابتلا به کرونا دراستان بوشهر نگران کننده‌است
  • نشست شورای سلامت شهر وحدتیه در راستای اجرای مصوبات ستاد کرونا برگزار شد
  • ثبت نام ۱۰۲۲ نفر جهت شرکت در انتخابات دوره ششم شوراهای اسلامی شهر و روستا در دشتستان/ افزایش حضور بانوان در انتخابات شوراهای اسلامی روستاها
  • موج سنگین کرونا در اغلب استان‌ها/علل شکل‌گیری خیز چهارم بیماری
  • عناوین روزنامه‌های ورزشی امروز1400/01/21
  • پزشک فوق تحصص ریه: ویروس کرونا دست ساخت بشر نیست
  • سومین پیروزی متوالی تیم فوتسال مشیر دالکی در لیگ دسته دوم باشگاه های کشور
  • خروج سیمان تولیدی بوشهر به خارج از استان ممنوع شد
  • افزایش ابتلای کودکان را قبول ندارم/کاش واکسن ایرانی زودتر بیاید
  • .: محسن حدود 12 ساعت قبل گفت: خیانت وقتی رخ میده ...
  • .: مهدی 1 روز قبل گفت: ‏نتانیاهو بعد از حمله ...
  • .: مهدی 1 روز قبل گفت: چرا اتحاد خبر همش ...
  • .: احمد خواجه حسنی 1 روز قبل گفت: درود بر جناب مظاهری ...
  • .: احمد خواجه حسنی حدود 3 روز قبل گفت: مخاطبین ارجمند با تقدیم ...
  • .: گمنام حدود 3 روز قبل گفت: گذشت اون موقع که ...
  • .: عالی عالی عالی حدود 3 روز قبل گفت: عالی عالی عالی ...
  • .: حسین حدود 4 روز قبل گفت: بر خلاف صد در ...
  • .: غلومرضا حدود 4 روز قبل گفت: باور کنید سید حسن ...
  • .: غلومرضا حدود 4 روز قبل گفت: طرفداران سیدحسن، میخواهند از ...